Eski Çerkes bahçelerinin muhteşem zenginliğini uzun zamandır biliyorum. Adıgey'in terk edilmiş yabani meyve ve çalı yemişi korulukları, Kafkasya'daki tür ıslahçıları için çok değerli bir başlangıç malzemesidir. İ. V. Miçurin
1864'te Rus-Çerkes Savaşı bittiğinde General Fadeyev, “karamuk çalıları söküldü, artık buğday sürgün verecek” diye yazmıştı. Aradan on yıllar geçti; imparatorluğun yerleştirdiği Kazaklar, göçmenler, sömürgeciler o topraklarda tutunmaya çalıştı, ama etraflarında hep aynı manzara vardı: Sahipsiz kalmış, yabanileşmiş, yine de inatla meyve veren Çerkes bahçeleri. Elmayı, armudu, eriği, kirazı, ayvayı, kestaneyi evcilleştiren; dağ yamaçlarını taş duvarlı teraslarla ehlileştiren; ormanı yok etmeden bahçeye dönüştüren bir tarım uygarlığının kalıntılarıydı bunlar. Devlet memurları, tarım bilginleri, Kazak tarihçileri ve gazeteciler bu gerçeğe gözlerini kapatamadı: Sürülen bir halkın toprakla kurduğu ilişki, onu sürenlerden daha güçlü çıkmıştı.
Samir Hotko'nun derlediği bu kapsamlı kaynakça, 1864-1914 yılları arasında Rusça kaleme alınmış resmi rapor, bilimsel inceleme, gezi notu ve gazete yazılarından oluşuyor. Devlet Malları Bakanı Yermolov'dan tarım bilgini Klingen'e, Kontes Uvarova’dan Kazak tarihçi Şçerbina’ya kadar, hiçbiri Çerkes sempatizanı olmayan pek çok Rus tanığın kaleminden çıkan yazılardır bunlar. Anlatılan, orman-bahçe sistemi, teraslı tarım, endemik meyve ıslahı ve kadim sulama teknikleriyle kurulmuş bir uygarlığın hikâyesi; ve bu uygarlığın enkazı üzerine kurulmaya çalışılan, bir türlü tutunamayan yeni düzenin açık itirafı.
Samir Hotko’nun bu iki ciltlik derlemesi, Uğur Yağanoğlu’nun Rusçadan çevirisiyle artık Türkçe olarak tek kitapta. Kafkasya tarihine, Çerkes kültürüne ve bir halkın sürgününün toprakta bıraktığı izlere ilgi duyan her okur için başucu kaynağı.
