Osmanlı edebiyatının geniş külliyatı içinde, merkezî tezkirelerin ve biyografik kaynakların dışında kalmış; buna rağmen taşranın inanç dünyasını, beklentilerini ve kaygılarını yalın bir samimiyetle yansıtan metinler bulunmaktadır. Kemâl adlı bir müellifin XVII. yüzyılda Erzurum’da kaleme aldığı Itık-nâme bu çerçevede keşfedilmeyi bekleyen dikkat çekici bir manzum kırk hadis tercümesidir.
Bu çalışma, yalnızca eserde yer alan sınırlı verilerden ve metin içi ipuçlarından hareketle, iyi kötü bir şair, belli belirsiz bir ilim adamı ve belirgin bir himaye arayıcısı olan Kemâl’in ve eserinin izini sürmektedir. Müellif; hadis, kelâm, tarih ve klasik edebî mazmunlara dayanan birikimini, dönemin sadrazamına sunduğu kasidelerde sergileyerek himaye talebini dile getirir. Bir yandan ahiret kurtuluşunu hedeflerken, diğer yandan dünyevî sıkıntılardan ve unutulup gitme endişesinden kurtulma arzusunu, eserin adında somutlaşan bir “azatlık belgesi” metaforuyla ifade eder.
Edebî kudretinden ziyade temsil ettiği kültürel bağlamla öne çıkan Itık-nâme akademik titizlikle günümüz Türkçesine aktarılmış; kavram dünyasını aydınlatmak üzere seçme bir sözlükle desteklenmiştir. Osmanlı ilim ve edebiyat dünyasında merkezin dışında kalan üretimleri anlamak isteyen araştırmacılar kadar, Osmanlı taşrasının mütevazı ama derinlikli kültür iklimine yakından bakmak isteyen meraklı okuyucular için de anlamlı bir davettir.
