Osmanlı edebiyatının en renkli ve bir o kadar da tartışmalı türlerinden biri olan “şehrengiz”, 19. yüzyılın ortalarında geleneksel çizgisinden saparak beklenmedik bir veda busesi sunar. Prof. Dr. M. Fatih Köksal’ın titiz çalışmasıyla gün yüzüne çıkan Enîsü’l-Uşşâk, bu kadim türün “son” halkası olmasının yanı sıra, alışılagelmiş “mahbup” övgülerini bir kenara bırakıp rotasını İstanbul’un kadınlarla dolu gece hayatına kırıyor.
Seyyid Ali Rızâ Efendi, Erzurum nakîbüleşraf kaymakamlarının muhtemelen sonuncusudur. Onun 20. yüzyılın başlarında kaleme aldığı Mecâmi‘u’l-Mehâsin, muhtevasındaki edebî zenginlik ile de dikkat çeken bir ahlâk kitabıdır. Ali Rızâ Efendi, kendisinden önce aynı görevi yürüten ve İlmî mahlasıyla şiirler de yazmış olan Abdurrezzâk Efendi’nin oğludur. Cumhuriyet döneminde diyanet işleri başkanlığı yapmış olan âlimlerden Ömer Nasuhi Bilmen de Ali Rızâ Efendi’nin amcasının oğludur.
İlimle hemhâl, tasavvuf ve edebiyatla yakından ilgili bir aileye mensup olan müellif, Mecâmi‘u’l-Mehâsin’i herkese hitap etmek üzere kaleme almakla birlikte özellikle eğitim çağındaki gençlerin edep ve ahlâk temelli yetişmesine katkı sağlamayı amaçlamıştır. Eserinin ana bölümleri, belirlediği mevzulara hasrettiği 21 dersten oluşmaktadır. Bu kısımlarda iktibas ettiği âyet, hadis, Arapça veya Farsça vecize ve beyitlerin tercümelerini de yaparak metninin herkes tarafından anlaşılır olmasını hedeflediğini göstermiştir.
Eserin başlıca konuları ilim, edep, ahlâk ve erdeme dair mevzulardır. Bunları anlatırken eklediği Türkçe, Arapça ve Farsça beyitler genellikle hikemî ve öğüt vericidir. Bûsîrî, Ferîdüddîn-i Attâr, Mevlânâ, Sa‘dî-i Şîrâzî, Molla Câmî, Bağdatlı Rûhî, Niyâzî-i Mısrî, Nâbî, Ziyâ Paşa ve Muallim Nâcî, şiirlerinden alıntılar tespit ettiğimiz şairlerden bazılarıdır. Kendisinin de Rızâ mahlası ile şiirler yazdığı, yine esere kaydettiği bir şiirinden anlaşılmaktadır. Bunlara ilaveten müellif, dînî ve tasavvufî şahsiyetler ile bazı İslâm âlimleri ve devlet yöneticileri hakkında kıssa veya çeşitli bilgiler aktarmak suretiyle bahsettiği konuyu örneklendirmeyi de ihmal etmemiştir. Bu yönleriyle Mecâmi‘u’l-Mehâsin hem zevkle okunabilecek hem de müellifin düşünce dünyasını yansıtan edebî değeri yüksek bir ahlâkî eserdir.
