– Yaygın kanaatin aksine, modern zamanların ilk “Yahudi diyarı” İsrail değildi. Bir vatan kuruldu; ama kimse oraya gerçekten ait olmadı. –
Gennady Estraikh, bu çarpıcı çalışmasında Sovyetler Birliği’nin Uzak Doğu’da kurduğu Birobican Yahudi Özerk Bölgesi’nin (YÖB) sıra dışı hikâyesini anlatıyor. Yahudilere “kendi vatanlarını” yaratmayı vaat eden bu deneysel projenin doğuşunu, yükselişini, çözülüşünü ve geride bıraktığı mirası mercek altına alıyor ve neden başarısızlığa sürüklendiğini gözler önüne seriyor.
Sovyet propaganda makinesinin, yoktan var edilen bir ‘Siyon’ şeklinde kurguladığı Birobican’ı “Yahudi sorunu”na ideal bir çözüm olarak nasıl pazarladığını ve bu tercihin Yahudilerin hayatlarını nasıl şekillendirdiğini sorguluyor. Ayrıca, demografik ve kültürel açıdan sınırlı bir öneme sahip olmasına rağmen Birobican’ın, Sovyet dünyasındaki Yahudilerin haklarının, imkânlarının ve kaderlerinin belirlenmesinde belirleyici -ve çoğu zaman zararlı- bir rol oynadığını ortaya koyuyor.
Sovyetlerin Kurduğu Yahudi Vatanı: Birobican, arşiv belgelerinden gazete yazılarına, seyahatnamelerden anılara, edebî metinlerden akademik çalışmalara uzanan zengin bir Rusça ve Yiddişçe kaynak külliyatına dayanıyor. Eser, bu iddialı projenin hayata geçirilmesini yalnızca yerel bir deneyim olarak değil; Sovyet iç politikası ve uluslararası gelişmeler ile iç içe geçmiş bir tarihsel süreç biçiminde ele alıyor. Bugün yalnızca birkaç bin Yahudi’nin yaşadığı bu uzak coğrafyanın, “Yahudilik” kavramı, algısı ve imgesi üzerindeki etkisini de tartışmaya açıyor. Baştan sona her dönemini incelediği bu ‘unutulmuş coğrafya’ aracılığıyla; ideoloji, kimlik ve “vatan” kavramına dair çarpıcı sorular soruyor.
