Nakşî-Halidî geleneğin önemli temsilcilerinden Kaşıkçı Ali Rıza Konevî (ö.
1969), hem ilmî kişiliği hem de manevî derinliğiyle 20. yüzyıl tasavvuf tarihinde
müstesna bir yere sahiptir. İlmî çalışmalarına zahirî ilimlerle başlayan
Kaşıkçı, aradığı manevî tatmini bu sahada bulamayarak tasavvufa yönelmiş;
uzun süren arayışının ardından devrin önde gelen mutasavvıflarından Muhammed
Esad Erbîlî’ye intisap ederek onun halifesi olmuştur. Konya’da yürüttüğü
irşad faaliyetleri Menemen Olayı’nın ardından kesintiye uğramış, Kaşıkçı
ise bu süreçte şehrini terk ederek Medine’ye hicret etmek zorunda kalmıştır.
Medine yıllarında ilmî ve tasavvufî çalışmalarını sürdüren Kaşıkçı,
gerek mektupları gerek telif ettiği eserler aracılığıyla irşad faaliyetlerini hayatının
sonuna kadar devam ettirmiştir.
Peygamber aşağı bir şair olan Kaşıkçı’nın en önemli eserlerinden biri olan
Dîvân, şairin tasavvufî birikimini, dinî kavrayışını ve manevî tecrübesini şiir
estetiğiyle harmanlayan kapsamlı bir metindir. Dîvân’da yer alan ayet iktibasları,
hadis telmihleri ve tasavvufî kavram örgüsü, Kaşıkçı’nın hem klasik
geleneğe vukufiyetini hem de tasavvuf düşüncesine dair özgün yaklaşımını
göstermektedir. Bu çalışma, Kaşıkçı Ali Rıza Konevî’nin Dîvân’ındaki dinî
ve tasavvufî muhtevayı sistematik biçimde tahlil etmeyi amaçlamaktadır.
Eserdeki tüm dinî ve tasavvufî ibareler taranmış; kavramların sözlük, terim
ve tasavvufî anlamları incelenmiş; ardından Kaşıkçı’nın bu kavramlara yüklediği
özel anlam çerçevesi ortaya konmuştur.
Çalışmanın ilk bölümünde şairin dinî kavramlara yaklaşımı; ikinci bölümünde
ise tasavvufî terminolojiye bakışı ele alınmış, vahdet-i vücûd anlayışı,
seyr ü sülûk mertebeleri ve insan-ı kâmil telakkisi gibi konular değerlendirilmiştir.
Sonuç bölümünde ise Kaşıkçı’nın dinî-tasavvufî düşüncesinin genel
karakteri belirlenmiş ve onun tasavvuf literatüründeki yeri tartışılmıştır. Bu
yönüyle çalışma, hem Kaşıkçı’nın manevî dünyasını hem de dönemin tasavvufî
ve edebî atmosferini anlamaya katkı sunan önemli bir araştırmadır.
