İngiltere’nin en fırtınalı yüzyılında bir adam, tarihin akışını zorla başka bir yatağa çevirdi.
O, çoğu zaman bir iç savaş komutanı ya da geçici bir rejimin “ara dönem”deki lideri olarak anıldI. Buna karşın tarihsel önemi, daha köklü bir eşikteydi: İhtilâl fikrinin, yani “dokunulmaz” sayılan siyasal düzenin meşruiyet zemininden sökülüp yeniden kurulabileceği düşüncesinin, ilk kez geniş ölçekli bir program hâlinde uygulanması... XVII. yüzyıl İngilteresi'nde monarşi yalnızca bir yönetim biçimi değil, toplumsal hiyerarşinin ve siyasal tahayyülün merkezî dayanağıydı. Bundandır ki onun yükselişi, bu dayanağın çatırdayabileceğini göstermesi bakımından modern toplumsal tecrübenin kurucu kırılmalarından biriydi.
İşte bu biyografi, Cromwell’in taşra soyluluğuna yakın bir çevreden gelip Parlamento saflarında sivrilişini; savaşın seyri içinde “dinî vecd” ile askerî disiplinin nasıl iç içe geçtiğini; süvari birliklerinde başlayan örgütlenme tecrübesinin merkezî orduda liyakat, maaş, talim ve komuta ilkeleriyle nasıl kurumsallaştığını, yani bilinen dünyanın en erken evresinin mimarını anlatmaktadır. Kral I. Charles’ın 1649’da yargılanması ve idamı ile başlayan hesaplaşmanın, egemenliğin kaynağına dair yeni anlayışı nasıl ve hangi sancılarla doğurduğunu, monarkın “vatana ihanet” gibi bir suçla nasıl yargılanabildiğini, kısacası "ihtilâl"in tarihte ilk kez yalnız silahlarla değil, hukuk ve temsil iddiası içinde nasıl kurulduğunu, bu fikrin niçin "kurumsallaştığı"nı anlatır.
Cromwell’in ihtilâlciliği, salt romantik bir özgürlük anlatısı değildir. Bundandır ki bu eser, özellikle cumhuriyetçi mefkûre ile olağanüstü yönetim pratiklerini, temsil arayışı ile siyaseti, dinî-moral bir toplum tasavvuru ile şiddet arasındaki gerilimi, dönemin Amerikan Başkanı Theodore Roosevelt'in kaleminden aktarması bakımından önemli bir kaynak ve dayanaktır.
Şüphesiz Cromwell’i anlamak, yalnız İngiliz Tarihi'nin bir sayfasını değil; ihtilâlin nasıl “keşfedildiğini”, nasıl kuramsallaştığını ve nasıl teoriden pratiğe taşındığını anlamaktır.
