Osmanlı İmparatorluğunun son yüzyılında Anadolu coğrafyasını mesken tutmaya başlayan Protestan
misyonerlerin başta Ermeniler olmak üzere gayrimüslüm nüfusa yönelik kışkırtıcı faaliyetlerde
bulundukları aşikârdır. Bir başka değişle bugün bile Türk kamuoyunu ve bilim çevrelerini en çok
meşgul eden konulardan biri olan azınlıklar meselesinin ortaya çıkmasında Board teşkilatına mensup
misyonerlerin katkısı bir hayli fazla olmuştur. Misyonerlerin Türkiye ve Anadolu coğrafyasına yönelik
emellerini ortaya koyması açısından Everett P. Wheeler’ın şu sözlerine kulak vermekte yarar vardır:
“Biz Türkiye’de Hıristiyanlar ve Hıristiyanlık için okul, hastane açıyoruz, ilaç götürüyoruz. Türkler bizi
istemeyebilir ama oranın sahibi Türkler değil ki…” İstanbul’da görevli misyoner Hamlin de
Anadolu’daki misyonerlik faaliyetleri konusunda şu sözleri sarfetmiştir: “Türkiye başından sonuna, tüm
yerleşim birimleriyle artık Türkiye değildir ve bir daha asla Türkiye olmayacaktır. Hıristiyanlık büyük bir
güç ve enerji ile yayılmakta ve sürekli mevzi kazanmaktadır. Şanlı bir geçmişe sahip olmasına rağmen
bugün kokuşmuş ve çürümüş bu topraklara şekil verecek ve onu parlak günlerine geri götürecek olan
da Hıristiyanlıktır.” Bu sözler misyonerlerin gözüyle işlerin nerelere varacağını göstermesi açısından
önemlidir.
Olaya bir bütünün parçası olarak bakıldığında bu durum Bursa için de geçerlidir. Bu çalışmada
Amerikalı misyonerlerin Bursa’da yürütmüş oldukları misyonerlik faaliyetlerine teferruatlı olarak
değinilmiştir. Çalışmayı önemli kılan asıl unsur ise Bursa istasyonunda teşkilatlanmaya çalışan
misyonerlerin faaliyetlerinin örgütün kendi arşiv belgelerinden yararlanarak ortaya konulmuş olmasıdır.
