Rusya’nın 1860’lar ilâ 1870’lerde Türkistan’ı istilâsı, bu bölgeyi modernite ile buluşturarak geleneksel dinî seçkinlerin ve teâmüllerin nüfuzuna darbe indirdi. Nüfuzlu Müslüman entelektüellerden mürekkep yeni bir grup olan Ceditçiler, İslâm’la moderniteyi uzlaştırmaya çalıştılar. Ceditçiler eğitim, okuryazarlık ve matbuat aracılığıyla yerel İslâm kültürünü modern şartlara uyarlayarak muhâfaza etmeye uğraştılar. Osmanlı İmparatorluğu’ndan Hindistan’a kadar İslâm dünyasının muhtelif yerlerindeki entelektüellerle yakın bağlar kuran Ceditçiler, geleneklerine sâdece kendi topraklarının değişen kültürü içinde değil, daha geniş modern İslâm dünyası içinde de bir yer açtılar.
Müslüman Kültürel Islah Siyaseti: Türkistan’da Ceditçilik adlı kitabında Edib Halid, Rus boyunduruğu altında olduğu dönemde Türkistan’daki kültürel tartışmaların kapsamlı incelemesini sunuyor. Halid, sömürgeci bir güç olarak Rusya’nın rolü ve İslâmî reform hareketlerinin siyâseti gibi temaları araştırmak için Özbek Türkçesi ve Tacikçe’den daha önce kullanılmamış edebî kaynakların yanı sıra Özbekistan, Rusya, İngiltere ve Fransa’dan çoğu daha önce yararlanılmayan arşiv materyallerini kullanıyor. Ceditçilik hareketinin sosyal tarihini sunarken Ceditçilerin çabalarının dünyanın başka yerlerindeki gelişmelerle nasıl paralellik arzettiğini gösteren Halid, çalışmasının kapsamını Müslüman cemiyetlerin mukayeseli incelemesini, sömürge toplumlarındaki yerli entelektüel hayatın tetkiki ve erken modern dönemde eğitim ve bilginin yayılması fikirlerinin araştırılmasını içerecek şekilde genişletiyor. Halid, bu mühim dönem üzerine yapılan çalışmaların eksikliğini giderecek, teorik açıdan çok yönlü ve geniş kapsamlı bir kitap yazmıştır.
“Başka bilim insanları da Ceditçilik hareketiyle ilgilenmişlerdir, fakat hiçbiri bu çalışmanın akademik ve bağlamsal sosyal tarihinin kalitesine yaklaşamamıştır. Halid, erken modern dönemde Türkistan’da kültürel reform politikalarını geniş bir akademik okuyucu kitlesi için erişilebilir kılmaktadır.
- Dale Eickelman, The Middle East and Central Asia: An Anthropological Approach (3 baskı, 1998) kitabının yazarı.
“Özgün ve ufuk açıcı. Bu çalışma hem içeriden çağdaş bir kişinin empatisine hem de dışarıdan bilgili bir kişinin eleştirel tarafsızlığına sâhip. Komünizm, Müslüman Asya tarihi ve cemiyeti ile genel itibariyle sömürgecilikten sömürgecilik sonrasına geçiş üzerine çalışan bilim insanları, bu kitabı modernist hareketlerin doğasının yeni bir ifâdesi ve daha ileri araştırmalar adına bir teşvik olarak memnûniyetle karşılayacaklardır.”
- John Perry, University of Chicago
Kapak görseli: Buhara’da. Ulemâ, modern giyimli bir Müslüman tarafından sallanan gazeteyi görünce çil yavrusu gibi dağılıyor. Molla Nasreddin, 14 (7 Nisan 1907).
