Osmanlı Devleti’nin XIX. yüzyıldaki siyasî, askerî ve idarî dönüşümleri bağlamında şekillenen İmparatorluğun Son Hududu: Batum’da Sınır ve Reform Mücadelesi, Batum ve çevresinin tarihî, coğrafi ve stratejik önemini kapsamlı biçimde inceliyor. Dr. Zübeyir Uzun’un arşiv çalışmalarına dayanan bu kapsamlı çalışmasında, Kafkasya’nın coğrafyası, etnik yapısı ve tarihî süreçteki dönüşümleri ele alınmakta, antik çağlardan başlayarak bölgenin Müslümanlar ve Türkler tarafından fethi ve bu süreçteki siyasî ve kültürel etkiler üzerinde durulmaktadır. Ayrıca Batum’un Osmanlı idaresine geçişi detaylandırılmakta, Osmanlı fethi öncesindeki tarihî gelişmeler, fetihten sonraki idarî yapı ve bölgedeki hâkimiyet mücadeleleri incelenmektedir. Özellikle Osmanlı-İran ve Osmanlı-Rus mücadelesi bağlamında Batum’un oynadığı kritik rol vurgulanmaktadır. Çalışmada, Osmanlı-Rus sınırındaki askerî dinamikler ve bölgedeki savaşlar ele alınırken 1806-1812 ve 1828-1829 Osmanlı-Rus savaşlarının detaylı bir analizi yapılmaktadır. Bu savaşlarda Osmanlı’nın askerî zaafları ve sınır savunmasındaki yetersizlikleri analiz edildikten sonra Edirne ve Bükreş Antlaşmalarından sonra Batum’un bir serhat şehri hâline gelişi ve savunma stratejilerinin bu çerçevede nasıl şekillendiği gösterilmektedir. Uzun, bir yandan Batum ve çevresinde bitmek bilmeyen sınır müzakereleri ve diplomatik görüşmeleri ayrıntılı olarak ele alırken, bir yanda da sınır güvenliğini bozan asayiş sorunlarını, eşkıyalık faaliyetlerini ve Rusya ile Osmanlı’nın karşılıklı sınır ihlalleri gibi meseleleri değerlendirmektedir. Son olarak, Batum’un idarî yapısındaki dönüşümler ve Osmanlı Devleti’nin merkezî otoriteyi tesis çabalarını ele alan Uzun, yurtluk-ocaklık statüsü, Tanzimat reformlarının uygulanışı ve Lazistan Sancağı’nın kuruluşu gibi idarî düzenlemeleri de değerlendirmektedir. Ayrıca Batum’un fizikî yapısı, demografik özellikleri, liman ticaretindeki önemi ve kaçakçılık gibi ekonomik dinamikler de analiz edilen konular arasındadır. Merkezî yönetimin bölgede kurumsallaşma çabaları, karantina, gümrük dairesi ve konsolosluklar üzerinden incelenirken, yerel güçlerin bu süreçteki etkisi ve halkın reformlara yönelik tepkileri de ele alınmıştır. Özellikle Tuzcuoğluları isyanı ve Kör Hüseyin olayı gibi bölgenin sosyo-politik yapısındaki gerilimleri gözler önüne seren yerel kalkışmalara da yer verilen çalışmada, Batum’un, Osmanlı Devleti’nin modernleşme ve sınır güvenliği politikalarındaki kritik rolü ortaya konmuştur.
