Allah-insan-âlem ilişkisine dair önemli kavramlardan biri olan hidâyet
ve dalâlet, kelâm sistemi içerisinde kader problemi çerçevesinde
tartışılır. Hidâyet ve dalâlette, Allah’ın irade ve kudretinin yanı sıra
insan iradesinin de etkisi aşikârdır. Allah’ın irade ve kudreti bağlamı,
lütuf ve adalet çerçevesinde; insanın iradesi ise sorumluluk bağlamında
değerlendirilir. Dolayısıyla hidâyet ve dalâleti tamamen Allah’a havale
edip insanın sorumluluğunu ortadan kaldırmak aklî ve nakli geçerli
bir gerekçeye dayanmamaktadır. Bu çalışmada hidâyet ve dalâlet mefhumları,
insanın yaşam serüveni boyunca yaptığı tercihlerin mahiyeti
ve hidâyet-dalâlete olan etkileri bağlamı Taberî’ye göre incelenmiştir.
Bu bağlamda çerçevesi oluşturulan araştırma bir giriş, üç bölüm ve sonuçtan
müteşekkildir. Giriş kısmı araştırmanın metodolojisi ve kısaca
Taberî’nin ilmi kişiliğine dair bir bilgi sosyolojisinden ibarettir. Birinci
bölümde hidâyet ve dalâletin temelini teşkil eden kavramlar tahlil
edilmektedir. Bu bağlamda Allah’ın yarattığı ve sorumlu kıldığı insanın
yaradılış prototipi olarak fıtratın mahiyeti işlenmektedir. Devamında
insan fıtratının bu mahiyeti ile yaşamına başladığı âleme ilişkin Allah’ın
koyduğu düzene işaret edilirken, hidâyet ve dalâlet bağlamı tespit edilmektedir.
Söz konusu ilişkiler ağı Taberî’nin görüşleri doğrultusunda
işlenmektedir. İkinci bölümde hidâyet olgusunun kelâm düşüncesi ve
Taberî’ye göre anlam ve bağlamları ele alınmaktadır. Yine hidâyet olgusu
ilahî davet, insanın hidâyete ermede etkisi, sebepleri ve hidâyette
ilahî lütuf olarak değerlendirilen tevfik konuları işlenmektedir. Üçüncü
bölümde, dalâlet olgusu ile ilgili kavram ve durumlar ele alınmaktadır.
Bu bağlamda dalâlet kavramı, hızlân ve organların mühürlenmesi hususları
işlenmektedir. Son olarak bu araştırmanın neticesinde ulaşılan
bulgular sonuç kısmında değerlendirilmektedir.
