Eserin adı, doğrudan yazarın ön sözde açıkladığı düşünceden gelir: “Bilgi Cumhuriyeti”, sınırları olmayan, milletler üstü bir bilim ve düşünce dünyasını ifade eder. Adıvar, özellikle savaş yıllarında İstanbul’u farklı ülkelerden bilim insanlarının bir araya geldiği, özgürce çalıştığı bir merkez olarak görmüş ve bu durumu mecazi olarak bir “cumhuriyet” şeklinde adlandırmıştır. Dolayısıyla “haberler” ifadesi de bu düşünsel dünyanın içinden gözlemler, tespitler ve yorumlar sunulduğunu gösterir. Bu ad, hem tarihsel bir kavrama gönderme yapar hem de kitabın deneme özelliğini yansıtır.
Bu denemelerin temel amacı, savaşlar, ideolojiler ve siyasi çatışmalar arasında bilimin, aklın ve eleştirel düşüncenin nasıl bir konumda kaldığını sorgulamaktır. Yazar, farklı metinlerde üniversiteleri, gençliği, bilimi, ahlakı ve toplumsal düzeni tartışırken aslında tek bir ana meseleye odaklanır: insanlığın kurtuluşu bilgi ve özgür düşünceyle mümkün müdür?
Adıvar’ın genel hayat görüşü ise açık biçimde akılcı, hümanist ve eleştirel bir çizgide toplanır. O, milliyetçi ya da ideolojik dar kalıpların ötesinde, insanlığı ortak bir bilgi ve değerler dünyasında birleştirmeyi savunur. Bilime büyük bir değer verir; ancak bilimi kutsallaştırmaz, onun da yozlaşabileceğini gösterir. Aynı şekilde demokrasiyi, özgürlüğü ve düşünceyi savunurken, bunların içinin boşaltılmasına karşı da dikkat çeker.
