Kitabı okuyunca dikkatimi çeken noktalar şunlar:
1.Hiçbir din, ihtilaftan, ayrılıktan, mezhepleşmeden uzak kalamamıştır.
2.Günümüzden geriye gittikçe dinlerde de zamanla doğru orantılı olarak anlama ve anlatmanın zorluğu ile farklılık ve ihtilaflar daha çoğalması.
3.Yahudilikteki erginlik merasimi yani erginlik çağına ulaşan erkek çocuğun ibadete katılımı ve dini yükümlülüklerin muhatabı olmasını sağlayan geçiş töreni
4. Yahudilerin tanrılarını başkaları ile paylaşamayıp adeta “Bunlar cimrilik eden, insanlara da cimriliği emreden ve Allah’ın, lütfundan kendilerine verdiği nimeti gizleyen kimselerdir."(Nisa, 4/37) ayetini çağrıştıran bir Milli Tanrı anlayışı sahip olmaları.
5.Yahudilikte kadınlar adına süregelen mağduriyet konularının başında 10.000’i bulan agunalar (kocası kaybolduğu veya kendisine boşama belgesi vermeyi reddettiği için boşanma ve yeniden evlenme hakkına sahip olmayan kadınlar) gelmektedir. (s.183)
6.Kadının konumunu işleyen kişilerin İslam ile mukayese edebilmek için öncelikle Yahudilikteki durumunu okumalarında fayda olacağı kanaatindeyim.
Birinci bölümde Yahudiliğin tarihi seyri işlendikten sonra ikinci bölümde Yahudiliğin inanç esasları, Tevrat, Tanrı İsrail, Peygamberlik Ahiret inancı, Mesihçilik ve kabala başlıkları ile işlenmiştir. Üçüncü ve son bölümde ise Yahudiliğin pratik/yaşamsal yönü doğum-ergenlik-evlilik-ölüm, yeme-içme-temizlik, günah-kefaret-etik, ibadet ve bayramlar, kadının konumu, yabancıların dine kabulü ve Yahudi olmayanlarla münasebet başlıkları ile işleniyor.
Kitap, şimdiye kadar Yahudilik hakkında bildiğimiz bazı bilgilerin doğrulaması/sağlaması ile yanlış ve eksik olan yönlerin tamamlanması konusunda faydalı olacağı kanaatindeyim. Kitabı yeni bir takım bize yabancı olan terimlerin anlamaya yardımcı olması açısından sonuna sözlük olarak eklenmesi faydalı olmuştur. Ayrıca Yahudilerin dünya tarihi üzerindeki seyri, kitap sonunda kronoloji olarak, haritalarla okuyucuya sunulması anlamaya yardımcı olan ek sunumlar olarak değerlendirilebilir.
Kitapta not olarak aldığım cümlelerden bazılarını ifade ederek son vermek istiyorum:
Tarih boyunca hiçbir din Yahudilik ve hiçbir topluluk Yahudiler kadar tartışılmamıştır. Yahudiliği anlamak, insanlık tarihinin anlaşılmasında önemli bir konuma sahip olmaktadır.(s.9)
Yahudiliği faklı kılan bir diğer özellik, onun Tanrı-İsrail ilişkisi üzerine yaptığı özel vurgudur. Tanrı’nın İsrail’i kendi has kavmi olarak seçmesi şeklinde ortaya konan ve beraberinde Yahudi-Yahudi olmayan ayrımını getiren seçilmişlik doktrini ile buna bağlı olan ahit, kutsal toprak ve kuruluş kavramları Yahudiliğin merkezinde yer alan unsurlardır.(s.13)
İbrani, İsrail ve Yahudi nitelendirmelerinin hepsi, dini motifi de barındırmakla birlikte esasen belli bir soya bağlı topuluğu ifade etmektedir. İbranî kelimesi Tevrat’ta ilk olarak Yahudilerin atası kabul edilen İbrahim’i nitelemek için kullanılmıştır. İsrail kelimesi, aslen Tanrı tarafından İbrahim’in torunu Yakub’a verilen isimdir. Kelimenin manası açık olmamakla birlikte, ilgili Tekvin pasajında bu isimle bağlantılı olarak ‘Tanrı’yla ve insanlarla mücadele eden ve galip gelen’ şeklinde bir açıklama yer almaktadır. Yahudi kelimesi ise kökewn olarak Yakub’un dördüncü oğlunun adı olan Yehuda’ya dayanmaktadır.(s.15-16)
Yahudi dini hukukuna göre ‘Yahudi’ isimlendirmesi, Yahudi anneden doğan veya usulüne uygun olarak Yahudiliğe kabul edilen kişiyi ifade etmektedir. Yahudilik’te dini kimlik etnik kimliğin ayrılmaz bir parçasıdır.(s.17) Bir bütün olarak Yahudilik aynı anda bir dini, kültürü ve topluluğu temsil etmektedir.(s.19)
“Yahudiler kimliklerini antisemitizme(Yahudi düşmanlığı) borçludurlar.” J.P. Santre.(s.18)
Yahudiler, sıklıkla kısıtlama ve baskılara maruz bırakılmış, yaşadıkları ülkelerden kovulmuş ve toplu katliamlara uğramışlardır. Nitekim orta çağ boyunca Yahudilerin sıkça ülke değiştirmelerinin arkasındaki en önemli sebeplerin başında ‘kovulma fermanları’ gelmektedir.(s.34)
Müslüman yönetimlerle Hıristiyan yönetimler arasındaki en önemli fark, ilkinde Yahudiler -ikinci sınıf da olsa- zimmî statüsünde bir nevi vatandaşlık hakkına sahip olurken, ikincisinde özellikle prenslerin mülkiyeti altındaki serfler(köylüler) olarak değerlendirilmiş olmalarıdır.(s.35) Özellikle 13.yy’dan itibaren Müslüman hakimiyetindeki bölgelerin Hıristiyan yönetimine geçmesiyle birlikte, Yahudilerin çoğunluğu Avrupa’da ve Hıristiyan ülkelerde yaşamaya başlamışlardır. Bunun en önemli istisnası ise, büyük Yahudi nüfusa sahip olan Osmanlı Devleti’dir.(s.36)
Modern Yahudi oluşumları Reformist, Muhafazakar ve Ortodoks Yahudilik ile birlikte en fazla taraftar toplayan bir diğer hareket ise Siyonizm’dir. Üç büyük modern Yahudi oluşumu, esasen Yahudileri bir dinî ya da dini-etnik topluluğun fertleri olarak içinde yaşadıkları toplumlara entegre etme girişimleri olarak ortaya çıkmıştır. Siyonizm ise başlangıç itibariyle dağınık vaziyetteki Yahudi toplumunu tarihî vatanları olan Filistin’de tekrar millet olarak bir araya getirme ve burada bağımsız bir Yahudi devleti kurma gayesi etrafında şekillenmiştir. Siyonizm fikri, ilk olarak Herzl tarafından seslendirilmemekle birlikte, bu düşüncenin örgütlü bir hareket biçimine dönüşmesini ve dünya kamuoyunda duyulmasını sağlayan kişi odur. Filistin’de bir Yahudi devletinin kurulabilmesi için yoğun bir diplomasi trafiği içine giren ve bilhassa dönemin Osmanlı Padişahı II. Abdülhamid ile görüşmelerde bulunan; fakat bir netice alamayan Herzl, hareketin başarıya ulaştığını göremeden ölmüştür.(s.48-50) Herzl’in Dünya Siyonist Teşkilatı’ın 1897’de kurmasının ve Basel’de ilk toplantılarının ardından hatıralarında bu kongreyle ilgili söyledikleri önemlidir: “Ben Basel’de Yahudi devletini tesis ettim. Bunu bugün yüksek sesle söylesem bütün dünyada bir kahkaha tufanı kopar. Fakat bundan beş sene, belki elli sene sonra muhakkak herkes bunun böyle olduğunu anlayacaktır.” (İA, 37/329) 1948: İsrail'in kuruluşu.
