"Rus olmak kötümser olmaktı, Sovyet olmak iyimser. İşte bu yüzden Sovyet Rusya sözcükleri kendi kendisiyle çelişen sözcüklerdi. İktidar bunu hiçbir zaman anlamamıştı."
Sanata, sanatçıya, sanatçının toplumla ve devletin sanatçıyla ilişkilenme biçimlerine epey meraklı olduğunu bildiğimiz Julian Barnes, Zamanın Gürültüsü'nde ünlü Rus besteci Dmitri Şostakoviç'in hayatını anlatıyor, bunu yaparken de çok sıkı bir SSCB eleştirisi yapıyor.
Bu, Barnes'ın otoriter rejimleri ilk yerden yere vuruşu değil: Oklukirpi romanında da post-komünizm sonrasında adını vermediği bir devlette yaşanan yargılama süreci üzerinden benzer eleştiriler getiriyordu. Burada ise devlet toplumun her alanına biçim vermeye çalışırsa neler olabileceğini bence çok daha güçlü ve çarpıcı biçimde ortaya koyuyor.
Öncelikle bu bir roman, bir biyografi değil. Barnes da zaten "çelişkili bilgiler bir biyografi yazarı için bir hayli düş kırıklığına uğratıcıdır, ama bir romancı için sorun oluşturmaz" diyerek bunu netleştiriyor. Bu demek değil ki uydurma bir hikâye okuyoruz, hayır, ama yine kendisinin dediği gibi "hakikat, Stalin Rusya'sında savunulması şöyle dursun, bulunması zor bir şey" olduğu ve resmi kaynaklar bambaşka bir hikâye anlattığı için düşüyor bu uyarıyı. Hangisine inanacağınız size kalmış ama devletlere ne kadar güvenilebileceği bence malumunuz.
Neyse, en büyük Rus bestecilerden biri olan Şostakoviç'in hayatını 3 bölümde anlatıyor Barnes. İktidarın politikaları değiştikçe bestecinin hayatı da durmadan biçim alıyor. Bir günün kahramanının diğer günün vatan haini olduğu bir düzende tanınan bir sanatçı olmanın nasıl yıpratıcı olduğunu okuyoruz. Şostakoviç'in önce kendine karşı dürüstlüğünü ve onurunu korumaya çabalarken sevdiklerine zarar gelmesini engellemeye çalışmasını, yalpalamalarını, vermek zorunda kaldığı tavizlerin onda açtığı yaraları, "kamusal korkağın mahrem kahramanla birlikte varolma çabası"nı; hepsini müthiş betimlemiş yazar.
Bir öyküyü hem bireysel, hem toplumsal düzeyde böyle iyi anlatabilmek herkesin harcı değil bence. Çok ama çok sevdim.
