Altın Bozkırlar: Muruc Ez-Zeheb Hakkındaki Yorumlar

Mesudi, 3. yüzyılın sonu ile 4. yüzyılın başı arasında yaşamış bir yazardır. Bağdat'ta doğdu ve burada bir medresede çeşitli ilimler okudu. H. 300 yılının başlarında Bağdat'tan ayrıldı ve çeşitli seyahatlerde bulundu.

İran'ı ve bugün İran, Horasan, Afganistan, Hindistan ve Çin olarak bildiğimiz Kerman bölgesini dolaştı. Doğu ve Kuzey Afrika başta olmak üzere Afrika'yı gezdikten sonra Yemen ve Şam'a gitti. Şam'dan sonra ömrünün sonuna kadar yaşadığı Mısır'a gitti.

Yazarın 17-34 eseri olduğu tahmin edilen Mesudi’nin günümüze sadece 2 tanesi ulaşabilmiştir: Muruc ez Zeheb ve Kitab et Tenbih vel İsraf.

Eser, o dönemde yazılan diğer eserler gibi, önce dünyanın yaratılışından ve yeryüzünün şeklinden, ikliminden ve coğrafyasından söz etmekte, sonra da zamanından oldukça farklı bir anlatım ile aktarmaktadır. Çalışmaları teoloji/teolojiden tarihe, coğrafyadan etik ve siyaset felsefesine kadar uzanır.

Ayrıca Çin'den Hindistan'a, Hazar bölgesinden doğu ve kuzey Afrika'ya kadar İslam dünyasının dört bir yanında ziyaret ettiği ülkeler ve bugün Orta Doğu coğrafyası ve ülkeleri hakkında çok değerli bilgiler veriyor.

Murûc ez-Zeheb, Bağdatlı Coğrafyacı Mesudî tarafından yazılan bir tarih kitabı olarak bilinir. Eser, dünyanın Adem ile Havva gibi en erken dönemlerinden başlatılarak Abbasiler dönemine kadar yazılmış kapsamlı bir kaynaktır. Elimizdeki Türkçe nüshasında ise kısaca Adem'in yeryüzüne indirilişi ve Nuh Peygamber ve oğulları ile devam ettirilmiştir. İslam tarihi, tarihi coğrafya gibi, hemen hemen XIII. yüzyıla değin uzanan pek çok çalışmalara kılavuzluk eder nitelikte bir çalışma olmakla birlikte, yaşanılan dönem hakkında kayda değer bilgiler vermektedir. Bir de Mesudî'nin sayısı hakkında tartışmalar olan pek çok eseri vardır, fakat eserlerinin içinden yalnızca iki tanesinin günümüze ulaşmış olması, bu eserin kıymetini daha da anlaşılır kılıyor.

Mesudî'nin bu eserinde Orta Asya'nın yanı sıra, Anadolu bölgesi ve tarihte büyük bir yer edinen önemli kentler, yönetim merkezleri ile ilgili bilgiler vermektedir. Eserin Türkçe çevirisi D. Ahsen Batur tarafından, 1965 Beyrut baskısından dilimize tercüme edilmiştir. Çevirmenin de ifadesiyle çalışmanın kimsenin ilgisini çekmeyeceği hususunu öne sürerek eseri özetleyerek çevrildiğini aktarıyor. Bu ifade eser hakkındaki fikrimizi etkiliyor gibi görünüyorsa da, çevirmenin dipnotlarla çalışmayı zenginleştirmiş olması bakış açısını fazlasıyla olumluyor. Eser, metodolojik olarak döneminde yazılmış diğer kaynakları başlangıcına benzer şekilde dünyanın yaratılışı, coğrafi bilgiler klimatolojik aktarımlarının yanında gezip görmüş olduğu İslam coğrafyasını çevreleyen ülkeler ile ilgili geniş coğrafyaya yayılan, pek çok bölge ve bölge halkı ile ilgili kıymetli bilgileri aktarır.

Hava durumlarındaki değişikliklerin insanların ruhi ve ahlaki durumuna da tesir ettiğini ifade ederken, kitabın kaleme alınmasının üzerinden ne kadar zaman geçerse geçsin, okuyucuyu okuduğu andan ve kendinden, bu gibi ilginç konu başlıkları altında farklı bir yolculuğa çıkarıyor. Birbirine bağlı veya değil, fakat denizlerin bile dalgalı ya da durgun olmasıyla ilgili bilgiler veren eser, toplulukların birbirleriyle olan ilişkilerine de değinerek bizlere son derece akıcı bir okuma keyfi sunuyor.