Yorumuma geçmeden önce birkaç hatırlatma yapmanın yerinde olacağını düşünüyorum. Şöyle ki; roman hakkındaki yorumumu genel hatlar üzerinden siz kıymetli okuyuculara sunmak gayreti içerisinde olacağımı ifade etmem gerek. Aksi halde olay olay anlatarak bir özet sunmanın yararlı olmayacağı kanaatindeyim. Popüler tabir ile “spoiler” içermeyen bir yorum ile karşı karşıya olacağınızı söylemeliyim. Böylece kitabı okumak isteyen okuyucuların, bir sürprizle karşılaşıp heyecanlarını kaybetmelerine neden olmak istemem.
Kitabı bundan yaklaşık olarak 12 sene önce, ilköğretim de öğrenciyken, Türkçe öğretmenimizin tavsiyesi üzerine (ve biraz da sınavda soru olarak karşımıza çıkacak olmasından) okuduğumu anımsıyorum. Tabii o zamanlar okuduklarımızı şimdiki gibi anlamadığımız çok açık. Üzülerek itiraf etmeliyim ki, ilk okumam sırasında çok sıkıldığımı da hatırlar gibiyim. Tabii ki bu deneyimin üzerinden yıllar geçti ve sonunda İnce Memed’in ilk kitabını yeniden, tam tekmil bir biçimde, bitirmiş bulunmaktayım. İlk izlenimimin anlamlı bir biçimde okumakta bu kadar geç kalmış olmanın verdiği üzüntü olduğunu belirtmeliyim. İnce Memed bana, son aylarda daha çok çeviri roman okumuş biri olarak, Türkçe düşünülerek yazılmış bir kitabı okumanın ne kadar lezzetli bir deneyim olduğunu yeniden hatırlattı!
Kitabın içeriğine gelecek olursak, sanki Orta Çağ’ın dillere malzeme olmuş o meşhur “feodal” yapısının ve cehaletin 20. yy’ın başlarında ve hatta ortasında dahi Türkiye’de varlığını koruduğunu görmemize olanak tanıdığını söyleyebilirim. Roman her ne kadar Çukurova ve çevresinde geçiyor olsa da, ülkenin önemli bir kısmının romanda anlatılandan çok da farklı olmadığını söylemek herhalde çok yanlış olmayacaktır. Roman, ağaların hegemonyasında birey olmaktan uzak ve kentleşmenin beraberinde getirdiği “elitlerin” köylüler üzerinden nasıl geçindiğini, topraklarına nasıl çöktüğünü, insanların kendi topraklarında nasıl ırgat olarak çalıştırıldığını ve borç kavramı üzerinden ne ölçüde kazanım sağlandığını (üretim, iş gücü ve kölelik) tüm çıplaklığıyla gözler önüne seriyor. Bu durum yalnızca ağaların eylemlerinde değil, gücü yeten sıradan bir insanın bir diğerine kurduğu tahakküm esnasında da beliriyor. Öte yandan yöre halkının eşkıyalar ile olan münasebetine de değinilen romanda insanların ağalar ve eşkıyalar arasında süregelen yaşamları hakkında da fikir veriyor. Her ne kadar romana ismini de veren İnce Memed daha anlayışlı bir portreye sahipse de “Deli Durdu” gibi diğerlerinin ne kadar acımasız olabileceğini de bizlere göstermektedir. Ağalar ve eşkıyalar dışında romanda “hükümet” olarak anılan devletin son derece aciz kaldığına şahit oluyoruz. Hatta öyle anlar geliyor ki adalet sisteminin ve kurumların, belki de henüz yeterince olgunlaşmamış olmasından ve yeterince kanıksanamamış olmasından ötürü, haklıdan ziyade haksızın yanında yer aldığını görüyoruz. Bu durum özellikle “Hatçe” ve “Iraz Hatun” ile alakalı bölümlerde kendini gösteriyor. Yeri geliyor Ali Safa gibi yarı okumuşların insanları birbirine kırdırarak ellerindeki toprağı ve mülkü aldığına şahit oluyor hatta eşkıyalar üzerinden dönen “veraset savaşlarına” tanık oluyoruz.
Son olarak Yaşar Kemal’in coğrafyayı ince ayrıntılarına kadar betimlediğini ve bu durumun anlatıyı ciddi ölçüde güçlendirdiğini belirtmekte fayda vardır. Elbette bu durum bazı okuyucuları sıkabilecekse de dayanmalarını şiddetle tavsiye ederim. Kanaatimce bu güçlü anlatı ve betimleme gücü olayları zihinde canlandırmamıza fayda sağlayacaktır. Diğer taraftan karakterlerin konuşturulması sırasında yerel konuşma biçimlerinin de kitaba yansıtıldığını görmekteyiz. Ayrıca kitabın Cumhuriyet ve kurucu değerlerinin biz sıradan insanlar için ne kadar önemli olduğunu hatırlatması noktasında da kıymetli olduğunu düşünüyorum. Kitabın cildi, mizanpajı ve sayfa kalitesi de son derece yerindedir. Yapı Kredi Yayınları’na, kitapyurdu’na ve Yaşar Kemal’e teşekkür ederiz.
Herkese bol kitaplı sağlıklı günler!
