E-Dergi

Aydınlı bu çalışmasında Mu‘tezilî düşünürlerin imamet ve hilafetle ilgili temel tartışmalarını belirlemektedir. Buna göre tartışmalar daha üstünü varken daha düşük düzeyde birisini imam (devlet yöneticisi) olarak kabul edip etmeme, dört halifenin durumu, imamın nasıl seçileceği, imamda bulunması gereken koşullar ve bir imamın nasıl görevden el çektirileceği gibi konulardır. Yazar bu eserinde belli başlı tüm Mu‘tezilî düşünürlerin bu sorunlar açısından yaklaşımını saptamaktadır. Bu düşünürlerin düşüncelerinin toplu olarak daha öncesinde bir eserde bulunmadığını dikkate aldığımızda onların görüşlerini sistematik olarak serdetmenin zorluğu anlaşılmaktadır. Yazar başarılı bir şekilde Mu‘tezilî düşünürlerin imamete dair yaklaşımlarını ortaya koymaktadır. Daha da önemlisi, Mu‘tezilî düşünürlerin söylemlerini dönemin iktidar ilişkileri çerçevesinde ele almakta, böylece söylem ile söylemin üretildiği tarihsel satıh arasındaki ilişkiyi çözümlemektedir.

İ. Aslan bu eserinde Mu‘tezile’nin Kur’an’a ilişkin varlıksal, ahlâkî ve bilgisel kabulünün dilsel ve akılsal temellerini yoklamaktadır. Ona göre Kâdî Abdülcebbâr, Kur’an’ı anlaşılmaz bir boyuta çeken “kelâm-ı kadîm” düşüncesine karşılık “kelâm-ı ma‘kûl”u ileri sürmekte ve Ku‘an’ı dilin sınırlarında ve aklın delâletinde düşünmektedir. İ. Aslan Kâdî Abdülcebbâr’ın bu düşüncesini anlaşılır kılmak için bir taraftan Mu‘tezile’nin dil düşüncesinin ayrıntılarına diğer taraftan ise Saussure, R. Jakobson ve Trubetskoy gibi dil felsefecisi ve bilimcilerinin görüşlerine yer vermektedir.

Yıldırım bu çalışmasında hem Zeydî hem de Mu‘tezilî kimliği olan el-Cüşemî’nin Mu‘tezile ve Zeydiyye başta olmak üzere diğer fırkalarla olan ilişkisini ve kelâm ile ilgili görüşlerini serdetmektedir. Yazarın el-Cüşemî’nin yazma eserlerine dikkat çekmesi ve onların içerikleri hakkında okuyucuyu bilgilendirmesi eseri ayrıcalıklı kılmaktadır.

Halife Me’mun dönemindeki siyasi olayları ve bu dönemdeki sınırlı sayıdaki Mu‘tezilî düşünürü kısaca tanıtmaktadır.