E-Dergi

Burke “state of mind” yani “ruh durumu” diyor. Ancak “state of mind” sözcüğünü BilgeSU yayınlarının bu çeviri kitabında “zihin durumu” olarak Türkçe’ye çeviren Barış Gümüşbaş bu zihin durumuyla Burke’ü katletmiş. Örneğin bu çeviri kitabın 38. sayfasına bakınız. Önceki sayfalardan beridir ağır yaralı gelen Burke bu sayfada son nefesini vermiş.

Kitaptaki yazım ve çeviri hataları korkunç bir yanlış anlamaya neden olmaktadır. Bu hataların kimi yerlerde yol açabileceği temel bir yanlış anlamayı şimdiden önlemek adına okuyucunun şu düzeltmeleri dikkate almasını öneriyorum: Sayfa 10’da “speculative” kelimesi için “kuramsal” yerine “kurgusal” olmalı. s. 13’de “öz” yerine “töz” olmalı. s. 34’de “…out of the blue” için “…maviden dışarı” yerine “…rasgele.” s. 44’de “birleştirme” yerine “toplama” , s. 44’de “parçalama” yerine “dağıtma” , s. 44’de “Aşkın Anlayış” yerine “Transendental Tam-algı” , s. 50’de “insanların yakalayışı” yerine “insan kavrayışı.” s. 51’de Karl Jaspers’in sözü “Burada, tamamen başkası halindeki aşkın düşüncesine gerçekten bu düşüncenin kendine, tam haslığının farkında olarak ulaşılabilir” yerine “Burada, aşkınlık düşüncesine mutlak şekilde öteki olarak ve gerçekte bu düşüncenin eşsizliğinin tam farkındalığıyla ulaşılır.” s. 51’de “Ayrı tutmak (keloriomenon) kavramına dair bu aşkınlık yorumu, hedeften tamamen ayrılmıştır” yerine “Ayrı tutmanın (kehorismenon) aşkınlık olarak yorumlanması asıl konuyu gözden kaçırır.” s. 52’de “eunon” yerine “ksunon.” s. 52’de “yaygın” yerine “ortak”, s. 75’de “nous” (akıl) yerine “eous” (sabah), s. 77’de “karanlık cehennem” yerine “gece uçurumu”, s. 79’de “cehennem” yerine “uçurum”, s. 83’de “birlikte katledilmektedir” yerine “birbiriyle uyumludurlar”, s. 89’da “o anda oluşabilecek bir sezgi” yerine “dolayımsız sezgi”, s. 89’da “speculative” sözcüğü için “kuramsal” yerine “kurgusal”, s. 90’da “kuramsal yargılama” yerine “kurgusal yargı”, s. 90’da “tür ile dengeli kullanılan” yerine “türler için kullanılan”, s. 90’da “ilgileniş” yerine “düşünüş”, s. 90’da “sonsuzluk dairesindedir” yerine “sonsuzluktadır”, s. 93’de “düşünce” yerine “düşünme”, s. 97’de son satırda şu cümle unutulmuş: “Kendi sınırının demir zincirleri içinde hareketsiz tutulan kişi “ritme sokulmuş”, başka bir deyişle, bağlanmıştır.” s. 98’de “dilin özünün” yerine “dilin dayanağının”, s. 100’de (Diels’in çevirisindeki “yaratılmadı”, meydana getirilmedi) yerine (Diels’in çevirisi, “yaratılmadı”, uygun değildir.) s. 125’de “mesele düşüncenin doğrudan sunuş ve kafa yorma ile ulaşılamayan bir şeye yani gerçek arka plâna doğru kendisini atmasından ibarettir” yerine “buradaki mesele, açıkça, kendisini doğrudan tasarımlama ve düşünce için erişilmez olan bir şeye açan bir düşünme tarzıdır: İşte bu asıl zemindir.” s. 127’de “sunuş” yerine “tasarım”, s. 127’de “sunulan şey” yerine “tasarımlanan.” s. 128’de “ivedi” yerine “dolayımsız”, s. 128’de “sonsuz ruhun sonsuz kesinliği” yerine “mutlak tinin mutlak pekinliği”, s. 128’de “ivedilik-aracılık-bütünlük” yerine “dolayımsızlık-dolayım-birlik”, s. 128’de “sonsuz gerçekliği görmek” yerine “bengi hakikat görüsü”, s. 129’da “Hegel ivediliği soyut görür, zira bir kişi ben tarafına değil de verilmişlik tarafına bakar” yerine “Hegel, kişi Ben tarafına değil de verilmişlik tarafına baktığı sürece dolayımsız olana soyut der.” s. 138’de “kesinlik” yerine “kurma/inşa”, s. 138’de “kesinlik düşüncesiyle” yerine “kurma/inşa kavramıyla”, s. 138’de “spontanite, aşkın kavramının kategorisel sentezine dayanmaktadır” yerine “kendiliğindenlik, transendental tamalgının kategorik sentezi üzerine temellendirilir.” s. 138’de “sırf sunum” yerine “yalın tasarımlama”, s. 138’de “sunan” yerine “tasarımlayan”, “temsil edilmesi” yerine de “tasarımlanması.” s. 182’de “bireysel anlayış” yerine “kendini anlama”, s. 191’de “kimliği” yerine “özdeşliği”, s. 193’de “yansıtmada” yerine “derin düşünmede/tefekkürde”, s. 196’da “oradaki insanlar, oradaki sandalye gibi mi bulunmaktadır?” yerine “İnsanlar orada, sandalyenin orada olması gibi mi bulunmaktadır?” s. 197’de “temsiliyette” yerine “tasarımlamada” olmalı. Bu yanlışlıklar çevirmen İbrahim Görener'in Almanca bilmemesi ve İngilizce'sinin de yetersiz olmasından kaynaklanmaktadır. Daha temel bir eksiklik de çevirmenin Martin Heidegger'i doğru anlamaya dönük Yunan Felsefesi ve genel olarak felsefe tarihi bilgisi yoksunluğundan kaynaklanmaktadır.

Sartre'ın Varlık ve Hiçlik adlı bu kitabının Turhan Ilgaz ve Gaye Çankaya Eksen tarafından yapılmış olan Türkçe (2010 baskısı) çevirisinde birtakım çeviri hataları mevcuttur. Örneğin 30'uncu sayfada existentia terimi "varlık" olarak çevrilmiştir doğrusu "varoluş" olmalıdır. 31'inci sayfada "bilinçdışı" terimi "bilinçaltı" diye çevrilmiştir. Yine 31'inci sayfada "bulunmayan" kavramı "varolmayan" olarak çevrilmiştir. Çeviride "varlık" ve "varolan" arasındaki ayırıma dikkat edilmemiştir. Bu çevirmenlerin Heidegger bilgisi eksikliğinden kaynaklanmaktadır. Ayrıca Sartre psikanaliz ile bir hesaplaşma içindedir. Çevirinin daha sağlıklı yapılması için Sigmund Freud'un psikanalizi nasıl geliştirmiş olduğuna ve bu bilimin terminolojisine hakim olmak gerekir. Sartre'ın Varlık ve Hiçlik yapıtı onun İmgelem ve Bunalım adlı kitaplarının terminolojisiyle dil birliği içinde yeniden gözden geçirilerek çevrilmelidir.

Bu kitabın diğer çevirileriyle karşılaştırılınca Türkçe'ye yapılmış en iyi çevirisinin bu olduğunu gördüm. Ancak yine de çevirmen sayın Bertan ONARAN'ın Sartre'ın temelinde yatan Hegel'in ve Heidegger'in kavramlarına hakim olmaması nedeniyle felsefi terminolojiyi yerine oturtamamış olduğunu gördüm. Çevirideki en büyük sorun varoluşçu denilen düşünürlerin hassasiyetle üzerinde durdukları "şey" ve "nesne" arasındaki ayırıma dikkat edilmemiş olmasıdır. Kitapta yapılmış çeviri hatalarından bir kısmı ve benim düzelti önerilerim şunlardır: 14. sayfada "bir ses düşünü" değil "saf bir ses düşüncesi" olmalıdır. "Nitelik ya da duyum" değil "duyum niteliği" olmalıdır. 26. sayfada "nesne-cümle" değil "cümle-şey" olmalıdır. 63. sayfada "yazarın istemi" değil "okuyucunun istemi" olmalıdır. 91. sayfada "araçsız" değil "dolayımsız" olmalıdır. 109. sayfada "pragmatik doğrunun yerini açığa çıkarılmış doğru almıştır" değil "pragmatik doğru bildirilmiş doğrunun yerini almıştır" olmalıdır. Felsefe bilgisi eksikliği nedeniyle yapılmış bu çeviri hatalarına rağmen, bu çeviri kitabın Türkçe'ye yapılmış en iyi çevirilerden biri olduğunu gördüm. Hegel ve Heidegger bilgisi temelinde bu önerilerim de dikkate alınarak okunduğunda bu çeviri kitap anlaşılır olacaktır. Ayrıca bu çeviri Sartre'ın orjinal kitabının tamamı değildir. Bu kitabın devamı olan bir tam bölüm ve bir de ek bölüm vardır. Bunların çevirisinin de yapılarak Türkçe okuyucuyla buluşturulmasını heyecanla bekliyorum.

Leibniz'in "Monadoloji" ve "Metafizik Üzerine Konuşma" yapıtlarını içinde barındıran bu derleme kitabın içeriği beklenilenden çok daha zengin oluşturulmuş. Dikkatli ve titiz çalışmasıyla Atakan Altınörs iyi bir iş çıkarmış. Leibniz'e ait bu eserlerin bu şekilde doğru çevirilerinin mutlaka Türkçeye kazandırılması gerekiyordu. Ayrıca düşünürün hayat hikayesini ve onun düşüncesini anlamayı kolaylaştıran yazılar da eklemesi okuyucu açısından son derece mutluluk verici olmuş.