Komşumuz Kafkasya
Dünyanın meşhur kavşak noktaları vardır. Tarihin nirengi noktaları diyebileceğimiz bu alanlar herhangi bir siyasi haritada ilk bakışta göze çarpar. Tarih boyunca büyük savaşların yapıldığı, bitmek bilmez mücadelelerin yaşandığı, etnik birçok unsurun birbirlerine karıştığı, ticari yolların çakıştığı bu noktalar deyim yerindeyse birer tarih laboratuvarını andırır. Üstelik bu meşhur noktalarla ülkemizin ilintili olduğu gerçeği de malumdur. Misal Ortadoğu (Batılıların deyimiyle) ve Balkanlar bu cümleden değerlendirilebilir. Bu iki namlı tarihi bölge ile ülkemizin kuzeydoğusunda bir saha vardır ki ne Balkanlardan ne de Ortadoğu’dan geri kalır.
Kafkasya namıyla anılan bu bölge emsalleri olan kavşak noktalarına nazaran ilim dünyasında istenilen araştırma oranına sahip değildir. Fakat böyle bir bilimsel tablonun olması, Kafkasya’nın siyasi, sosyal, kültürel ve iktisadi açıdan geri planda olduğu manasına gelmez. Sadece dünya gündeminin ekseni bazen farklı coğrafyalara odaklanır. Böylelikle diğer kavşak noktaları biraz geri planda kalır. Kafkasya’nın araştırma konusu olmadığı eksiklik olarak düşünülürse bu eksikliği ortadan kaldırmak için çaba gösteren Akademisyen Ufuk Tavkul’un “Kafkasya Gerçeği” isimli araştırmasını dikkate almak gerekir.
Belirli coğrafyalar üzerine yoğunlaşan akademik araştırmaların bazıları olayın köklerine ulaşma açısından yetersiz bir görüntü çizerler. Sadece tarih içerisindeki siyasi tablonun nasıl tecelli ettiğini gösteren bu sunumların olayların bütününü kavratma açısından yeterli olduğu savunulamaz. Daha bütüncül bir perspektiften bakmak için tarihin en temel unsuru insan öğesine yoğunlaşmak gerekir. Aslında Tavkul’un çabası bu aşamada ortaya çıkar. Bir coğrafyayı kendi kimliğine göre şekillendiren insani unsurların siyasi, sosyal ve en önemlisi kültürel açıdan röntgenin çekilmesi tarihin daha iyi anlaşılmasını sağlar.
Tavkul da tarihin öznesi konumundaki insanın tekrar altını çizerek ilk aşamada Kafkasya’daki etnik unsurları tek tek mercek altına alır. Tabii dokuz bölümden oluşan eserin en güçlü yönü etnoslar üzerine yoğunlaşsa da ilk üç bölüm Kafkasya hakkında genel bilgilendirmelere ayrılır. Kavramsal ve teorik çerçevenin layıkıyla çizildiği bu ilk üç bölüm sayesinde coğrafyayı şenlendiren insan unsuruna geçmeden önce habitatın ana bileşenleri aşikar kılınır. Kafkasya ile Türkiye’nin bağlantıları düşünüldüğünde hemen ülkemizin kıyısındaki bu coğrafyanın önemi daha iyi idrak edilir. Üstelik bölgedeki istikrarsızlığın ülkemize yansıyacağı gerçeği düşünülürse bölge üzerinde araştırmalar yapılması gerçeği ortaya çıkar ki eserin asıl misyonu buradan neşet eder.
İlk üç bölüm sayesinde hangi etnik unsurun coğrafyanın hangi birimine yerleştiği bilgisi akılda oluştuğu gibi tarihi yelpaze içerisinde bu şekillenmenin nasıl vücuda geldiği de ortaya çıkar. Kafkasya’yı mesken edinen kavimlerin tarihsel duruşlarının deşifre edildiği bu bölüm sayesinde zincirin halkaları biçiminde birbirini izleyen etnik unsurların bağlantı noktaları görünür olur. Burada Rus işgali öncesi ve sonrası diye bir ayrım göze çarpar. Rus işgalinin bölge için bir kırılma noktası olduğu bilinir. Bununla beraber emperyalist bir unsurun hedef coğrafyadaki emelleri ayyuka çıkar ki Kafkasya’nın nasıl bir cenderenin içinden geçtiği daha iyi anlaşılır.
Kafkasya’nın etnik kompozisyonunun ne derece önemli olduğu tarihi malumatlardan belirgin hale gelince, Tavkul, eserinin dördüncü bölümünden itibaren etnik ve sosyo-kültürel çözümlemelerine başlar. Eserde geçen Abhazlar, Adigeler, Karaçay-Malkarlılar, Osetler, Çeçen-İnguşlar, Lezgiler, Dargılar, Laklar, Avarlar, Kumuklar gibi etnik unsurlar tek tek mercek altına alınır. Bu genel anlatımdan sonra bu halkların birbiriyle olan etnik ilişkileri anlatılır. Sosyal etkileşimler demografik haritanın zamanla nasıl değiştiğini gösterdiği gibi birbirinden uzakmış gibi dayatılan halkların ortak kimlik özellikleri fark edilir. Aslında Rusya’nın hedefine binaen etnik açıdan istikrarsızlaştırılmak istenen bir coğrafyanın kimlikleri üzerinde oynanan oyun bir yerde deşifre edilir.
Etnik ilişkiler belirgin kılındıktan sonra Kafkasya’daki topluluklar sosyal açıdan analiz edilir. Sosyal yapının en net görüntüsü toplumsal tabakalaşmanın ne şekilde cereyan ettiğinin anlatılmasıyla ortaya çıkar. Tavkul, Kafkasya’da mevcut sosyal toplulukların tabakalaşmasını anlatarak sınıfsız toplum düzeninin aksine tekamül eden sosyal kompartımanları inceler. Hatta bazen fazla ayrıntıya matuf bu bölümde (Bölüm 6 Sosyal Yapı) sosyal tabakalaşmanın haritaları sunulur. Büyük ailelere varıncaya değin ismen verilen soy bilgileri dikkat çekicidir. İşin açıkçası bu şekilde bir detay olacağı ilk aşamada tahmin edilemez. Yazarın kitabını kaleme almadan evvel Kafkasya’ya dair uzun soluklu çalışmalarının olduğunu akla getiren bu yönelim eserin üzerindeki emeği gösterir.
Sosyal yapı detaylı bir biçimde anlatıldıktan sonra 7, 8 ve 9. bölümler sırasıyla hukuk, aile ve dini inançlar kısımlarına ayrılır. Bu bölümlerde bazen bir etnik topluluk tek başına ya da ilgili başlık altında genel olarak masaya yatırılır. Bu kısımlarda etnik unsurların birbirlerinden ne derece etkilendikleri gerçeği ortaya çıkar ki bölgenin istikrarı için Kafkasyalılık vurgusu aşikar olur. Benzer sosyal yapılanım ve anlayış geliştiren bu toplulukları birbirine bağlayan özelliklerin çokluğu dikkatten kaçmaz. Zaten uzun yıllar bir arada yaşama tecrübesi benzer bir toplum yapısını oluşturur. Bu açıdan eserin Kafkas halklarını ortak paydalarda birleştirerek ezber bozan bir çıkış yaptığını söylemek mümkündür.
İzah edilen etnik yapılanımla beraber linguistik özellikler üzerine yapılan tespitler de Kafkasya halkları arasındaki ilişkileri göstermesi açısından önemlidir. Eserin mühim iddialarından birisi de halkların millet başlığı altında sınıflandırmasının dil özelliklerine göre yapılması yönündedir. Zaten en nihayetinde dil özelliklerinin çok şey anlattığı, bilim dünyasında kabul edilmiş bir gerçektir. Kafkas dillerinde görülen bazı kelimelerin benzer orijinleri içermesi, bir dilin etkisini gösterirken, ana dil grupları ile o kelimelerin iltisakı sayesinde ilgili Kafkas kavminin dil üzerinden hangi milletin mensubu olduğu da anlaşılır.
Eserde Rus araştırmacıların çalışmalarından bolca istifade edildiği dikkat çeker. Rusya’nın emperyalist hedeflerinin Kafkasya ve ötesine uzandığı gerçeğinden hareket edilirse bu normaldir. Ama daha önemlisi yazarın Ruslardan geri kalmayan bir eser vücuda getirmesidir. Bölgedeki Türk kökenli unsurlar hesap edildiğinde, Kafkasya’daki tarihi Türk hakimiyeti düşünüldüğünde, bu tarz eserleri vücuda getirmek Ruslardan çok Türklere düşmektedir. Eserin bu minvalden Türk akademisinin potansiyelini yansıtması bakımından ufuk açıcı olduğu söylenebilir. İllaki bu eserden sonra Kafkasya üzerine ülkemizde çalışmalar yapılacaktır. Bahsedilen eserin rehber olarak kıymeti o zaman anlaşılacaktır.
Ayrıca eserde yer yer resimler ve haritalar kullanılır. Yoğun coğrafi anlatımın harita üzerinden gösterimi bazen zaruret olduğundan haritaların kullanımı yerindedir. Üstelik kitabın kapağına yansıyan harita eserde anlatılanlar açısından sık sık zihinde oluşmaktadır. Resimler Kafkas kültürünün birer yansıması şeklinde kendisini göstermesine karşın renkli olmaması bazı ayrıntıların seçilmesini engellemektedir. Bu tarz resimlerin renkli ve kuşe kağıda basılması ve ayrı bir kısımda verilmesi daha uygun olabilirdi. Son olarak eserde Kafkaslardaki bütün boyların tamgalarının verilmesi eserin özgünlüğünü, kalitesini ve kalibresini arttıran bir durumdur.
Sonuçta; Balkanlar, Ortadoğu ve Kafkaslar üçgeni arasında yer alan ülkemizin jeostratejik konumuna binaen araştırmalar yapmak, sınır ötesini tahkim etmek için ön koşuldur. Düşünüldüğünde son iki yüzyılda önemli hadiselerin bütünü adeta Bermuda şeytan üçgenini andıran bu üçgenin köşelerinde oluşur. Bu köşelerden Kafkasya’nın elbette ülkemiz için ehemmiyeti yüksektir. Coğrafyayı tüm bileşenleri ile bilmek, ilgili bölgeye göre politika üretmek için ön şarttır. Araştırmacılarımızın ve akademisyenlerimizin burnumuzun dibindeki coğrafyalara yönelik çalışmaları bu nedenle önemlidir. Zira ülkemize yansıması muhtemel sorunların önüne geçmek için 21. yüzyılın en değerli metası bilgiye sahip olmak çoğu zaman her şeydir.
