Onaylı Yorumlar

Çok etkilendim, bayıldım. Pandeminin hemen evvelinde yazılmış olan bu kitap, başımıza gelecek felaket karşısında insanlığımızın nasıl davranacağına dair maalesef çok isabetli tespitler içeriyor. Ben siyaset bilimi mezunuyum, belki biraz da formasyonumdan mütevellit dünyamızın gidişatı, uygarlıklarımızın vaziyeti gibi konular zaten ilgimi çekiyor, ancak bu kitabın siyasete özellikle merakı olmayanlara da tat vereceğini düşünüyorum. Olağanüstü berrak bir dille yazılmış (ve çok iyi çevrilmiş, Ali Berktay’ın eline sağlık); herhangi birinin, ya da bir akademisyenin yahut bir gazetecinin değil de, dünyayı gözlemlemekten bıkmayan bir edebiyatçının kaleminden çıktığını ilk cümlelerde anlıyor insan. Sanırım şöyle demek mümkün: bu kitap bir ağıt. Ölüm döşeğindeki medeniyetimize, çökmekte olan idealarımıza ve geleceğe dair duyamadığımız umuda yakılmış çok içli ancak bir o kadar da derinlikli bir ağıt. Bir kişisel not: kitabı okurken Zbigniew Preisner radyosu dinliyordum; kitabın son cümlelerini okurken evren bana Kieslowski’nin Mavi’sinin meşhur şarkısı Song for the Unification of Europe’u çalmayı uygun gördü. Ne acayip – Maalouf’un ağıdının en güçlü kısımlarından birinin Avrupa’ya yönelttiği serzeniş olduğunu hatırladım, şarkı kitabın fon müziği oluverdi, biri diğerinin içine geçti... Zannediyorum Maalouf’un kurgu dışı eserlerini ve denemelerini romanlarından daha çok seviyorum diyebilirim artık, bence bize ‑hem de büyük bir şefkatle‑ bu uyarıları yapan bu adama sahip olduğumuz için şanslıyız. Keşke bunun farkında olsak. “Farklı dillere veya dinlere sahip olan halkların birbirlerinden ayrı yaşamalarının daha iyi olacağını savunan fikirle mücadele etmekten hiç vazgeçmeyeceğim. Etnisitenin, dinin veya ırkın ulus inşa etmek için meşru temeller oluşturduklarını asla kabul etmeyeceğim.”

Çok enteresan bir kitap çıktı bu Lady L - bana okutup "yazarını tahmin et" deseniz hayatta Romain Gary demezdim, diğer kitaplarından o kadar ama o kadar farklı ki. Sanırım önce İngilizce yazıp sonra kendisi Fransızca'ya çevirmiş, belki biraz da o nedenle böyledir ama Gary / Ajar külliyatının epey dışında bir eser kendisi.

80 yaşında bir İngiliz aristokratı kadın olan Lady L bize geçmişini anlatıyor kitap boyunca. Paris sokaklarında başlayan öyküsü hakikaten müthiş sürükleyici. 19. yüzyıl sonunun anarşistleriyle iç içe geçen hayatı, kendisini sokaklardan saraylara taşıyan tuhaf ve absürt maceraları pek acayip. Gary okurken gülmeye çok alışığım ama bu biçimiyle değil - genelde aralara sıkıştırır o tuhaf absürt detayları, bu kitabınsa tamamı absürt, bir nevi fars gibi yazmış. Dili de epeyce daha konvansiyonel.

Bunlar kitabı kötü kılmıyor, kötü değil asla, sadece gerçekten çok beklemediğim bir yerden geldi - bir acayip macera romanı okudum resmen. Ama elbette mevzubahis Gary olunca bundan ibaret olamıyor konu. Bir idealiste aşık olan Lady L, her ne kadar aşkına karşılık bulsa da, dünyayı değiştirmeye kafayı takmış aşığı Armand Denis'nin asla birinci önceliği olamıyor, çünkü onun asıl büyük aşkı insanlık, insanlığa iyilik etmek. Lady L de sevgilisini elinden alan insanlığı rakibesi olarak görmeye ve insanlardan nefret etmeye başlıyor. Yazarın kurduğu bu çatı bence müthiş zekiceydi ve farklı biçimlerde pek çok aşk ilişkisinde benzer dinamiklerin işlediğini düşündürttü. Kitabın aşırı sürprizli sonu da muazzamdı.

Gary'nin böyle yazabileceğini hiç bilmiyordum valla. Öğrenmiş oldum. Canım Alev Abi'nin (Alev Er) çevirisi de her zamanki gibi leziz.

"İnsanlar insani yanlarından vazgeçmiş olsaydı eğer, insan olmaktan da vazgeçmiş olurlardı çoktan."

Çok büyük bir kitap bu. Ben 3 günde okudum ama başka da pek bir şey yapmadan okudum açıkçası, normalde çok daha uzun sürecek bir okuma bu şüphesiz. Çünkü şöyle: hayatımda okuduğum en talepkar kitaplardandı. Tüm dikkatinizi, özeninizi, beyninizin her tarafını istiyor sizden: bir anlık dikkatsizliğe tahammülü olmayan bir metin, dolayısıyla zor bir metin. Ama nasıl güzel. Tüm kitap, 6 kişinin monolog ve diyaloglarından oluşuyor. Onların seslerini dinleyerek hayat öykülerine dalıyoruz. Mina Urgan’ın dediği gibi; hem bir roman, hem bir tiyatro oyunu, hem de bir şiir. Şiir; kesinlikle şiir. Çok poetik, çok lezzetli, çok güçlü bir şiir. Konvansiyonel olmayan romanları okumayı çok seviyorum, bu da o listenin tepelerine yerleşiveren bir eser oldu. Muazzam gerçekten, büyük bir saygı ve hayranlıkla tamamladım. "Dünya en uç noktasına kadar yağmalanmış, zirveleri soyulup soğana çevrilmiş ve çiçekleri toplanmış, artık kök tutmuyor."

Çok beğendim. Kitaba adını veren öykü olan “Bir İdam” zaten müthiş. Kısacık ama çok sarsıcı, insanlığın kayıtsızlığına dair acayip çok şey söylüyor. “Yazma Sebebim” denemesi, Orwell’le ilişkisini derinleştirmek ve kendisini daha iyi anlamak isteyenler için çok faydalı. Kitabın çoğunu kaplayan “Sosyalizm ve İngiliz Dehası” ise Orwell’in sosyalizm, demokrasi ve faşizm üzerine fikirlerini içeriyor, savaşın ilk yıllarında yazılmış (1941), oldukça ilginç tespitler ve öneriler var içinde. 1984’ün ayak sesleri bir nevi. Şu cümleleri unutmayacağım, yaşadığımız günlerde kulağımıza küpe olsun: “İngiliz egemen sınıfı faşizmi kendi tarafında görürken tam da yanılmıyordu. Herhangi bir zengin adamın, faşizmden komünizm ya da demokratik sosyalizm kadar korkacak bir şeyi yok. (…) Devrim kırmızı bayraklar ve sokak çatışmaları anlamına gelmiyor, devrim temel bir güç değişimi anlamına geliyor.”

Çok ama çok sevdim bu kitabı. Kendisi bir edebi hazine mi, hayır, benim kullandığım anlamda pek sayılmaz; hep bahsettiğim o “lezzetli kelimeler” çok yok belki içinde ama olağanüstü iyi anlatılmış bir hikâye, öyle çok yerime dokundu ki. İskandinav edebiyatının son derece sert ve dramatik öyküleri koşturmadan, olanca yalınlığıyla kucağımıza bırakabilme kabiliyetini çok seviyorum. Bu kitap da öyleydi. Alkolik bir anne-babanın mutsuz çocuklarının öyküsünü okuyoruz kitapta. Teknik olarak da ilginç: 1 bölüm günümüzde, 1 bölüm geçmişte geçiyor. Günümüzdeki bölümlerde geriye, geçmiştekilerde ileriye sarıyoruz ve sonuçta bu iki zaman dilimi son bölümde birbirine yetişip tamamlanıyor. “Toprağın üzerindeki her bir kökten kaçınıp her kesin kayayı atlayan, çocukluğundan geçen” Benjamin’in merkezinde durduğu bu öyküde sanırım herkes kendi ailesinin mutsuzluklarına dair bir şeyler bulabilir. Sonlara doğru beni basbayağı ağlattığı notunu da düşerek tamamlayayım. Ona göre okuyunuz. “Aslında kederin bir süreç olduğu doğru değil. Keder bir var oluş durumu. Hiç değişmiyor, taş gibi oracıkta oturuyor.”

Çok acayip bir kitap bu. İnanılmaz sürükleyici bir kere ‑ nefes nefese, elimden bırakamadan okudum. Dolores Reyes’in edebiyatında bence kesinlikle Arjantin edebiyatının büyük ustalarının izleri var: Cortazar’ın büyülü gerçekçiliği ve tuhaflıkları, Borges’in yalın sihri, Adolfo Bioy Casares’in gizemleri; hepsini gördüm okurken. Ya da çağdaşlarına gidecek olursak – Samanta Schweblin’in tekinsizliği yahut Carlos Maria Dominguez’in sürükleyiciliği. Çağdaş Arjantin edebiyatı hakikaten oldukça heyecan verici ya, şu ana dek ne okuduysam çok sevdim. Bu kitap çok etkili, etkileyici ve bir o kadar da rahatsız ediciydi. Toprak yiyerek şiddet mağdurlarının, cinayet kurbanlarının öykülerini görebilen bir kızın öyküsünü anlatıyor Reyes. Toprağa terk edilen kayıpların izini bulmak için kızın kapısını çalmayan başlayan insanlar ve sonra bir sürü karanlık, ürkütücü, acıklı öykü. Bu kitapta çok şey var, hiç olmayansa adalet. Ki zaten günümüzde adalet nerede var, onu da bilmiyorum. Ezcümle çok tavsiye ediyorum. Keşke bizim de kadınları kurtarıp katilleri cezalandırabilen bir toprakyiyenimiz olsa. Keşke.

Coetzee'nin İsa Üçlemesi'ne devam ediyorum. Açıkçası bu ikinci kitabı ilk kitap kadar etkileyici bulmadığımı söylemem lazım. Bu serinin bütünüyle alegorik olduğunu, okuduğumuzun ötesinde bir meseleyi anlamamız gerektiğini gayet iyi biliyorum ancak bu kez, nasıl diyeyim, ikna olmadım.

Bu ikinci kitapta David'in (İsa'mız?) numerolojiyi dansa adapte eden bir tuhaf Akademideki günlerini okuyoruz. Çocuğun dünyayla dans ve sayıların öznelliği (böyle bir şey iddia ediyor okulun felsefesi) üzerinden ilişkilenme çabasını ve okulda gelişen olayları izliyor kitap.

Okulda gelişen olaylardan en temeli, Dimitri adlı (ve besbelli ki Coetzee'nin Dostoyevski takıntısının bir mahsulü olan) bir karakterin hikâyesi. İlk kitapta kurallarını tanıyıp anladığımız bu "tutku"suz, arzusuz, iştahsız distopyaya tutku girerse nasıl vahşi sonuçları olur”, yazar Dimitri üzerinden bunu keşfetmeye çalışıyor gibi ama açıkçası bana ikinci kitabın merkezine koyduğu bu karakter ve hikâye epeyce zayıf göründü.

İkinci kitabın sonu itibariyle içimdeki huzursuzluk geçmiş değil. Bu üçlemeyi "enigmatik" olarak tanımlayan çok görüş okudum; haklılar. Esrarengiz, tam olarak anlaşılamayan, anlaması ve anlamlandırması güç bir üçleme bu. Yazar sizinle oyun mu oynuyor, sayfalar süren garip felsefi akıl yürütmeler aslında boş kelime oyunlarından mı ibaret yoksa gerçekten bir şey anlatıyor mu, hala çözebilmiş değilim.

Fakat ne tuhaf, bir yanımla da bu kitabın o nev-i şahsına münhasır hissinin içime işlediğini de seziyorum. Sevip sevmememden bağımsız, benimle kalacak bir üçleme olacak bu, bunu biliyorum. Bu da bir güçtür muhakkak.

Çocukluğunda annesinin masallar yerine Azra Erhat'ın Mitoloji Sözlüğü'nden seçtiği öyküleri anlattığı biri olarak, mesele mitoloji olunca çok objektif olamıyorum, onu baştan söyleyeyim. Anlattığı şey Akhilleus ve Patroklos'un öyküsü olmasa kurgusu ve diliyle belki bende çok da bir iz bırakmayacak olan bu kitap, çok sevdiğim bir hikâyeyi bambaşka biçimde ele alışıyla beni fena halde tavladı; haliyle çok sevdim. Bunda kitabı Troya'yı ziyaret ettiğim gün, bizzat o topraklarda okumaya başlamış olmamın da etkisi olabilir. Binyıllar iç içe geçti, zamanda yolculuk ettim sanki.

Madeline Miller'ın bundan çok daha meşhur olan "Ben, Kirke"sini de sevmiştim ama Akhilleus'un Şarkısı bence ondan çok daha iyi bir kitap. Evet elbette bir İlyada değil, zaten onunla kıyaslamak da yanlış olur diye düşünüyorum - bu bambaşka bir kategori, daha geniş bir okur kitlesine hitap eden bir mitolojik roman. İlyada bir destan, bu ise bir popüler kültür objesi. Peki bu kendisini kötü kılar mı? Bence hayır.

Bir kere dersine çok iyi çalışmış Madeline Miller, orası şüphesiz. İlyada malum, Troya Savaşı'nın sadece 50 gününü anlatır; Miller ise anlatısını çok daha evvelden başlatıyor. Akhilleus'a "fazla yakın" olduğunu bildiğimiz, aşığı olduğu da söylenen Patroklos'un ağzından dinliyoruz öyküyü, roman da onun doğumuyla başlıyor. Akhilleus ile tanışmaları, sevgili olmaları, beraber savaşa gidişleri ve ölümleri. Yine İlyada'nın aksine, Hektor'un ölümüyle bitmiyor roman, devam ediyor ve Akhilleus'un ölümüne dek sürüyor.

Ben Miller'ın günümüz dinamikleriyle yazarken bir mitolojik destan okuduğumuzu unutturmayan süslü dilini seviyorum açıkçası. (Bunda Seda Çıngay Mellor'un kusursuz çevirisinin de payı büyük şüphesiz.) Kitaba "tarihsel gerçekliğe uygun olmadığı" yönünde getirilen eleştirileri de anlamakta güçlük çekiyorum, hangi tarihsel gerçeklik yahu, çıktığı yer mitoloji zaten? Mitolojik bir öyküyü alıp genişletmiş, yeşertmiş, büyütmüş, bir savaş hikâyesi değil bir aşk, vicdan, iktidar ve insan hikâyesi anlatmayı seçmiş yazar.

Benim içime işledi, çok çok sevdim valla. Hem çocukluğumda dinlediğim öykülere gittim, hem de lezzetli, akan giden bir masal dinledim. Mesudum.

Clara Dupont-Monod’nun dilimize çevrilen bir önceki romanı Taşların Anlattığı geçen sene en sevdiğim birkaç kitaptan biri olmuştu, bazı kısımları aklımda hala mıh gibi duruyor. Hâl böyle olunca Juette’in Tutkusu’nu da bekletmeden okumak istedim. Dupont-Monod’nun dili yine çok şiirli ve güçlü ancak bu romanda umduğumu bulamadım maalesef.

Aslında hikâye çok etkileyici: 12. yüzyılda yaşamış bir azizenin (Yvette of Huy) gerçek hikâyesinden yola çıkarak yazılmış bir roman bu, onun ağzından. Kadının öyküsünü bilebiliyoruz çünkü mevzubahis dönemde onu tanımış ve sırdaşı, dostu olabilmiş olan Hugues de Floreffe bu öyküyü kaleme almış ve metin günümüze hiç bozulmadan ulaşmış. İşte bu metinde anlatılan Yvette’e (ya da Juette) bir ses veriyor Dupont-Monod, bu kez öyküsünü onun ağzından anlatıyor.

13 yaşında henüz bir çocukken, muhafazakar ailesinin zoruyla bir adamla evlendirilen ve kocasının erken ölümünün ardından da onu bu hayata iten geleneklere, topluma, patriyarkaya, ruhban sınıfına savaş açan; genç kadınları evlilikten korumak için çalışan, kısa sürede çok sayıda mürit toplayıp azize kabul edilen ancak sonrasında kilise tarafından yargılanıp ölümden kılpayı kurtulan bir kadının hikâyesi bu. (Bu yargılamalar sonucunda yaklaşık 180 “asi” öldürülmüş, Mont-Aimé katliamı diye geçiyor.)

Böyle sıradışı ve olağanüstü cesur bir tarihi karakterin kendisine ses vermek bence müthiş bir fikir, bu ses yer yer çok da güçlü çıkıyor (örn: “Benim adım Juette, artık bir yaşım yok. Alacak bir intikamım var.”) ancak romanın bir ritm sorunu var sanki. Gayet iyi yazılmış olmasına ve Juette’in içine itildiği hayatın kendisinde yarattığı acıyı ve öfkeyi hissedebilmiş olmama rağmen bir türlü içine tam olarak giremedim kitabın. Yazar zaman zaman Hugues’e de söz veriyor bu arada ve ilginçtir ki onun ağzından yazılmış bölümler çok daha etkileyici geldi bana.

Ezcümle, çok bayılmadım maalesef ama daha önce adını hiç duymadığım, kendi acısından bir isyan doğurmayı başarmış bu şahane kadını tanımama vesile olduğu için okuduğuma memnunum yine de.

Claire Dederer'in "büyük sanat üretmiş kötü insanları ne yapacağız" sorusu üzerine sohbetvari bir dille akıl yürüttüğü Canavar'ı sonunda okuyabildim. Sahiden bir akıl yürütme bu, sesli düşünüyor Dederer, tepeden bir dille "bu adamların eserlerine böyle böyle yaklaşmamız gerekir" gibi bir buyurgan üslup kullanmıyor, kendi çelişkilerini ve açmazlarını sıralıyor, bizi de bu sorgulamayı yapmaya davet ediyor. Polanski'nin, Allen'ın, Wagner'in, Picasso'nun yaptıklarını, düşündüklerini bilerek onların eserlerinden hala keyif almaya devam edebilir miyiz? Temel soru bu.

Sanatçının özyaşam öyküsünü, eserden ne kadar bağımsız değerlendirmemiz gerektiği sorusu yeni değil şüphesiz. Meşhur Proust & Sainte Beuve tartışması geldi aklıma metni okurken. Sainte-Beuve, bir yazarın yaşamının, karakterinin ve toplumsal çevresinin eserini anlamak için belirleyici olduğunu savunurken, Proust buna karşı çıkarak, yazarın kişisel hayatının eserinden bağımsız olduğunu ve gerçek yaratıcılığın bilinçdışı ve içsel deneyimlerden doğduğunu öne sürüyordu. Edebiyat eleştirisinin temel yapı taşlarından olan bu tartışmanın ortaya attığı soru hala cevapsız ve içinde yaşadığımız, kimi durumlarda yazarı eserinden daha önce tanıdığımız bu çağda her zamankinden daha geçerli.

Nitekim Dederer de bu özyaşam öyküsü meselesi üzerinde epeyce düşünüyor ve bence önemli bir paradigmaya dikkat çekiyor, izleyici/dinleyici/okur olarak bizim özyaşam öykümüz. Hatta kitabı yazarkenki çıkış noktası biraz da bu; sanatçıyı değil sanatının muhatabı olan bizleri yazmak üzerine yola çıkmış ve bence çok iyi olmuş.

Sonda bir büyük cevaba ulaşmıyor ama bence çok iyi bir zihin egzersizi ortaya koyduğu. Sanatın işinin duygularla olduğunu ve esere duyduğumuz kontrol edilemez duygudan ötürü kendimizi suçlamamızın bir sınırı olması gerektiğine dair vardığı yer açıkçası bana iyi geldi. Özellikle "deha" üzerine odaklandığı bölüm ve Nabokov çözümlemeleri nefisti.

Bir not: Berrak Göçer'in çevirisi çok akışkan ve temiz ancak sanırım düzeltide gözden kaçmış çokça yazım hatası, yineleyen kelime vs gördüm. Öğrendiğim kadarıyla ikinci baskı için tekrar okunuyormuş metin, eminim hepsi düzeltilecektir.