Timurlular Devleti'nin En Kapsamlı Anlatılarından Biri
Moğol tarihine birincil kaynak teşkil eden bu hacimli eser, Moğol hanlarından Mirza Haydar tarafından yazılmasına rağmen dönemin Kaşgar Hâkimi Reşid Han'a ithaf edildiğinden - Reşid Han, Mirza Haydar'ın hamisi, kollayıcısıdır denilebilir - eser "Tarih-i Reşidî" olarak adlandırılmaktadır.
Eserin yaklaşık yüz elli sayfalık giriş bölümünde Moğol ırkı ve yazar Mirza Haydar'ın hayatına dair bilgiler yer almaktadır. E. D. Ross tarafından yazılan oldukça detaylı ve uzun sayılabilecek bu giriş kısmında ne yazık ki oryantalist bakış açısını yakalamak zor olmuyor. Yazarın doğu kültürüne karşı küçümseyici tavrı zaman zaman bilimsel çalışmanın önüne geçse de çevirmen tarafından yapılan tarihi ve nesnel bilgilendirmeler neticesinde bazı karışıklık veya art niyetli ifadelerin bertaraf edilmesi mümkün oluyor.
E. D. Ross tarafından kaleme alınan giriş bölümünü okurken Moğol ve Türk milletlerinin yazar tarafından sıklıkla karıştırıldığına ve hatta bazen her ikisinin aynı ırka mensup olduğuna dair kafa karıştıran ifadelere rastlamak mümkün. Bu karışıklıkların önüne geçebilmek için sayfaların alt kısımlarında yer alan dipnotlar oldukça faydalı oluyor.
Giriş bölümünün ilerleyen kısımları "Tarih-i Reşidî"nin bir özeti olarak ifade edilebilir. Moğolların Cengiz Han ile zirveye ulaşan başarılarının ardından onun torunları ile çöküşe geçen Moğol İmparatorluğu'nun ilk elden tarihini okumak ve Orta Asya-Hindistan coğrafyasında ve hatta Çağatay bölgesinde hüküm süren Moğol hanlarını ve hanlıklarını bizzat bu bölgelerde ömür tüketmiş bir Moğol hanı olan Mirza Haydar'dan okumak ayrıca keyifli. Eserde konu edilen hanların 13 ve 14. yüzyılları kapsayan bir dönemde yaşadıkları görülmektedir.
Kitabın yazılış sebebi, içinde bulunulan zamanda -1544- Moğolların o şanlı tarihinin unutulup gideceği endişesidir. Hatta "Tarih-i Reşidi"nin ilk kısmının sonunda eseri yazma sebebini şöyle ifade eder:
“Bilgimin eksikliğine, kabiliyetimin yetersizliğine bakmadan, ne hakla üslup fakiri kalemimi edebiyatın beyaz (kağıdı) üzerinde gezindirmeye çalışmak zorundaydım?
Benim haklılığım, Müslüman olan bu Moğul hakanları hakkında pek çok gerçek bilgi toplamamda ve kendimin de bunların tarihinde bir rol oynamamda yatmaktadır. Şu anda bu gelenekleri bilen benden başka biri yok. Bu yüzden, eğer ben buna kalkışmasaydım, Moğulların ve hakanlarının hatırası büsbütün unutulup gidebilirdi.”
Mirza Haydar, atalarının dilden dile aktarılan o altın çağlarını gelecek nesillerin de bilmesini ister.
Tarih, Tuğluk Timur Han’ın hükümdarlığından başlar, son Moğol hakanı Abdürreşid’e kadar kaydedilir. Kitaba “Tarih-i Reşidî” isminin verilmesinin nedenlerinden biri de budur. Kaşgar Sultanı Said Han (Abdurreşid), Mirza Haydar’ın donanımlı biri olmasını sağlayan kişidir; onun hamisi ve koruyucusudur.
Eserin “Mukaddime” bölümünde Mirza Haydar (Muhammed Hüseyin Kurkan oğlu), Allah’ın büyüklüğünü ve kudretini över. Kendisinin de ifade ettiği gibi bu bölümü Şerafettin Ali Yezidi’nin “Zafername”sinden aktarmıştır.
Kitap iki kısımdan oluşur: Tuğluk Timur Han’dan Abdurreşid zamanına kadar süren hanlık tarihi ve bizzat Mirza Haydar’ın diğer kavimlerin hakanları ile ilgili görüş ve anıları.
Tuğluk Timur Han’a kadar gelen han soyu ise şöyledir: 1. Alankua Kurkluk, 2. Buruncar Han, 3. Buka, 4. Dutumanin, 5. Kaydu, 6. Baysangar, 7. Tumana, 8. Kabal, 9. Birtan, 10. Yüsügey, 11. Çingiz Han, 12. Çağatay Han, 13. Mutukan, 14. Kara İsün, 15. Barak Han, 16. Duva, 17. İsen Buga Han, 18. Tuğluk Timur Han.
Birinci kısımda eserin müellifinin de sözünü ettiği gibi Zafername’den alıntılar bulunmaktadır. Tuğluk Timur’un soyu, İslâm’a geçişi, çeşitli seferleri ve diğer hanlarla giriştiği mücadeleler yine bu bölümü oluşturan alt başlıklardır.
İkinci kısımda ise Moğol ulusunun tarihi ve Moğolların Özbek, Çağatay gibi kavimlerle mücadelesinin yanı sıra bölgede hüküm süren önemli hakan ve beylerin tanıtılmaktadır. Aynı zamanda Mirza Haydar’ın bizzat komuta ettiği seferler ile fethettiği bölgeler hakkında da kendi anıları bulunmaktadır.
Genel tabloyu yansıtması bakımından eserin son sayfalarında Çağatay Hanedanı ile Timur Hanedanı’na ait soyağacı bulunmaktadır ki eserin hacminden de anlaşılacağı üzere birçok özel isim bu tarih kitabının sayfalarını doldurmaktadır. Takip etmekte zorlananlar için güzel bir harita olmuş.
Eserden bazı alıntılarla incelememi bitiriyorum:
"Başsız bir devlet ruhsuz bir vücut gibidir / Kuşkusuz başsız bir vücut harap olmuş kadar iyidir." (s.177)
"En cahil insanların fikrince, Emir Timur'a büyük bir talih parçası düşmüştü fakat kader onun önüne daha binlerce başarılacak iş yığmıştı." (s.177)
"Kader okuna karşı kalkan yoktur." (s.191)
Cengiz Han sülalesi en nihayetinde Çağatay Han ile devam eder ve Cengiz soyunun hükmü Kubilay Hanlığı, Altın Orda, İlhanlılar ile devam eder. Bu tarihlerden itibaren (yaklaşık 14.yy.ın sonları) Moğollara damat olan bir Barlas Türk'ü- Emir Timur/Timurlenk Timur İmparatorluğu'nu kurmuştur. Bu devirde Moğollar ve Türkler iç içe yaşamış, mücadeleler etmiştir. Timur bir Türk olmasına rağmen o zamanın anlayışına göre hükümdarlık Cengiz soyuna dayandırıldığından Timur da kendini bu soy içerisinde sayıp emirlikte hak sahibi olmuştur. Süregelen zaman içerisinde Moğol boylarının birçoğunun Türkleştiği anlaşılmaktadır. Öyle ki eserde Moğol ve Türk kavimleri neredeyse birbiri yerine kullanılacaktır.
Tarih okumayı sevenler ve özellikle Moğol tarihine ilgi duyanların bu eseri okuması elzem.
