Onaylı Yorumlar

Din-i İlâhi, Hint tarihinin en ilginç dönemlerinden biri olarak kabul edilen Şah Ekber (1556-1604) döneminde kurulan bir teokrat anlayış ve felsefedir. Bu dönemin en öne çıkan ve sıklıkla tartışılan konusu olarak bilinmektedir. Din-i İlâhi, Hint tarihinde derin izler bırakmıştır. Özellikle de fikir olarak, doğuşundan itibaren Hint toplumunu bölen temel farklılıkları ortadan kaldırmayı amaçlayan dini sentez biçimini almıştır.

Bir dini anlayış olarak Din-i İlâhi, bütün milletlerin ve kültürlerin ortak paydasını içinde barındıran ve kendine odaklanan bir sosyal-dini anlayış türüdür. Müslümanları ve Hinduları birbirine yakınlaştırmayı amaçlayan bu dini inanç, o dönemde Müslüman alimler tarafından kabul görmemiş ve ağır eleştirilere maruz kalmıştır. Bu din son derece sınırlı taraftara sahiptir ve uygulamada başarılı olmamış, zaman içerisinde de etkinliğini yitirmiştir.

İslam, Hinduizm, Hristiyanlık, Zerdüştlük ve Budizm Din-i İlâhi ile birleştirilmiştir. Kutsal dinler, farklı inançları bir potada toplayarak birleştirir. Çok dinli ve çok kültürlü Hint toplumunda Müslümanlar, Hindular, Hristiyanlar ve diğer din mensupları arasındaki çekişme ve mücadelelerin ortadan kalkması için Ekber Şah, Din-i İlâhi’yi ortaya atarak bunun üzerinden problemleri sonlandırmaya çalışmıştır. Ekber Şah, mukaddes dinin maddî ve manevî önderi olarak kabul edilirken, kendisini de Din-i İlâhi’nin halifesi ilan etmiştir. Çeşitli nedenlerle Din-i İlâhi uzun sürmemiştir.

H. Hilal Şahin tarafından kaleme alınan bu eser özgün bir akademik çalışma olarak alanda önemli bir boşluğu doldurmaktadır. Bu konuya dair Türkçede yapılmış ilk çalışmalardan birisidir ve rehber niteliğine sahiptir. Eser yararlandığı kaynaklar bakımından oldukça zengin ve konuya getirdiği yeni yorumlarla da ufuk açıcıdır.

Bu kitap 6. yüzyıldan 9. yüzyıla kadar Göktürkler hakkında Çin kaynaklarının değerlendirilmesini içermektedir. Çin kaynaklarındaki bilgiler 10. yüzyıla kadar Türkler hakkında önemli bilgiler vermektedir. Liu Mau-Tsai, çalışmada Çinlilere ait raporları yıllıkları ve biyografileri tarihi sırasına göre kronolojik olarak vererek Türklere ait kayıtları sıralamıştır.

Özellikle Türklerin siyasi hayatları, devletleri, kültürleri hakkında önemli tanıklıkları içeren ve günlük hayatları hakkında önemli bilgiler içeren kaynakları veren bu çalışma Selenge Yayınevi tarafından dilimize kazandırılmıştır. Türkistan tarihi ve Türk Tarihi çalışanlar için çok kıymetli bir klasik eserdir. Nitekim bu hacimli eser günümüzde 4. Baskısını yapmıştır.

Eseri incelediğimizde Türklerin Çin ile ilişkileri, ölüm adetleri, defin töreni, hayvancılık, ticaret ve tarım, aile yaşantıları gibi çok kıymetli bilgiler verilmektedir.

Kitaptan dikkatimizi çeken birkaç önemli alıntı şunlar:

“Adet ve töreleri şöyleydi çoğunlukla hayvan yetiştirmek ile uğraşıyorlardı nerede su ve otlak varsa oraya göç ediyorlar uzun zaman aynı yerde kalmıyorlardı. Keçeden yapılmış çadırlarda yaşıyorlardı, bellerine kadar uzun saçları vardı, cepkenlerini soldan ilikliyorlardı; etle besleniyorlar, mayalanmış süt içiyorlardı, giysileri kürk ve kaba yündendi.” (s. 63)

“Gökyüzünde nasıl iki güneş yoksa yeryüzünde de sadece bir hükümdarın hüküm sürmesi gerektiğine inanıyorum!” (s. 77).

“Cenaze merasiminin zamanı bitkilerin solmasına ya da açmasına göre belirlenir.” (s. 596)

Eserin sonunda da çalışmada kullanılan Çin kaynakları hakkında tanıtıcı bilgiler verilerek, karşılaştırmalar yapılmıştır.

Bu eserin E. Chavannes’in “Çin Kaynaklarına Göre Batı Türkleri” adlı çalışması ile birlikte okunması konu açısından birbirini tamamlayacaktır.