Kızılderili Masalları Hakkındaki Yorumlar

“Bir kızılderili hiçbir zaman acelesi varmış gibi görünemezdi.” Kitap, kızılderililerin özelliklerinden bize ilkin yansıttığı sabır ve sükunetin, okurun da ihtiyaç duyacağı erdemlerden biri olacağını hissettirerek başlıyor. Çerçeve metin, kızılderililer arasında yaşayan bir “solukbenizli” ailesinin çocuklarının kızılderili bakıcısı Mary'nin çocuklarla yaşadıklarını ve yeri geldiğinde anlattığı masalları kapsıyor. Bu bakıcı, şikayet ve cezalandırmaya karşı, olumlu yaklaşıma dayalı kendince bir disiplin anlayışı olan ve bundan taviz vermeyen bir kızılderili. Sorunları konuşarak çözmeyi hedefliyor; bunu başaramadığı zamanlarda ise sadece uzaklaşıyor. Çocuklar onun masallarını beğenmediklerinde veya yetersiz bulduklarında kabilenin ihtiyar masalcılarına başvuruyor ve daha eski masalların peşine düşüyorlar. Masalcıları kızıştırmaktan keyif aldıkları da söylenebilir. Kitabın kahramanı olan aile, kitabın yazarı metodist misyoner bir öğretmen olan Egerton R. Young'ın ailesinin bir yansıması. Dolayısıyla kızılderili masallarını bir kızılderili yazardan değil de hayatının bir kısmını onların bölgesinde geçirmiş, masalları Büyük Şef Canoe'den dinleyip derlemiş bir beyazdan okuduğumuzu bilelim.

Masallarda doğadan esinle oluşturulan imgeler insan davranışlarıyla ve sonuçlarıyla örtüştürülüyor. Pasaklıların insanlara sivrisineklerin musallat olmasına sebep olması, dedikoducuların sürekli sallanan ve sesi kesilmeyen kavak ağaçlarına dönüştürülerek cezalandırılması, rakunların kuyruklarındaki halkaların, yalıçapkınlarının göğüslerindeki lekelerin işledikleri suçlarla ilişkilendirilmesi gibi... Tanrı temsilcilerinin yaşlı bir dilenci olup ziyarete gelerek insanların merhametini test etmesi gibi uzak olmadığımız kişileştirmelere de rastlıyoruz.

Masallar doğaüstü söylemlere ve mitolojik öğelere başvururken çerçeve metinde doğrudan hayattan ve doğadan alınma öğretici örnekler de mevcut. Doğayla barışık, doğaya saygıda en yüksek inceliklere sahip kızılderililik algısı bu kitapta baskın değil. Aksi hareketlerinden, doğaya, eşine ve çocuklarına yeteri kadar değer vermeyen kızılderililerden de bahsediliyor ve bunlarla ilgili ağır yaptırımlar yerine çekimserliğin görüldüğü masal bile var. Erdem odaklı bir anlatıdan ziyade varoluşu anlamlandırmaya çalışan bir mitolojiye daha yakın bir eser. Güllerin dikenlenmesi, tavşanların gözlerinin güçlenmesi ve tüylerinin kışın beyazlaması, yılanlara çıngırak verilmesi, volverinin cüssesinin değişmesi, çekirgelerin tütün kokması gibi oluşumlar sebeplendiriliyor. Nuh tufanı benzeri bir tufan hikayesi mevcut ve bu da aynı özellikte. Bazı erdem masallarının doğadaki izlerle bağdaştırılması, dinleyenin hafızasında yer etmeyi, o izi her gördüğünde masalı ve ilgili erdemi hatırlamasını hedefliyor. Masalların ana kahramanı olan mitolojik Nanahboozhoo karakteri, insan üstü güçlere ama aynı zamanda insanî zaaflara da sahip biri. Yardım ederken sinirine hakim olamamak, adaleti sağlarken hileye ve hırsızlığa başvurmak gibi huyları var. Yazar onun bariz hatalarını dinleyici çocukların kabullenmeyişiyle yumuşatmış.

“Salt Okur”un Dünya Masalları Serisi kitaplarını yorumlamaya bu kitaptan başlamış oldum. Diğerlerini de incelemeye çalışacağım. Kültürler arasındaki farkları yakalamanın dünyayı ve yabancıları anlamada insana çok şey kattığını, geniş bakabilmeyi öğrettiğini biliyorum. Kıyas ancak okumalar tamamlandığında yapılabilecektir ancak “Kızılderili Masalları”nı okumadan önce, belki de bugüne kadar oluşmuş algımız nedeniyle, beklentimin daha büyük olduğunu itiraf etmeliyim.

Bir toplumu anlamanın en iyi yolu onların masallarını okumaktır. Çocuklarımızı hayata hazırlamanın yolu da onları masallarla küçük yaşta eğitmekten geçer. Tabi masallar sadece çocuklar için değildir. Büyüklerin de unuttukları bazı erdemleri hatırlaması için, zaman zaman masalların büyülü dünyasına dalması gerekir.

Egerton R. Young, bizzat bir Kızılderili şeften dinleyerek derlediği bu eserde, efsanevi masallarla erdemler ve sezgiler üzerine güzel bir kurgu oluşturmuş. ABD'de yerlilerle barış içinde yaşayan bir ailenin iki küçük çocuğu masal dinlemeyi tabi ki çok sevmektedirler. Hatta isimleri bile kızılderili diliyle nakledilmektedir. Ağabey Sagastao (Gündoğumu Efendisi) ve kız kardeşi Minnehaha (Gülen Su), kızılderili köyünü her ziyaret edişlerinde, özellikle Souwanas'tan hikaye dinlemekten büyük keyif almaktadırlar. Zaman zaman da evdeki bakıcıları Mary onlara masallar anlatır. Zaten Mary Kızılderililer arasında büyümüştür ve İngilizce'yi pek bilmemektedir. Hatta Souwanas ve Mary arasında çocuklara masal anlatmak hususunda tatlı bir rekabet vardır.

İki kardeş Sagastao ve Minnehaha, Souwanas'ın hep mitolojik karakter Nannaboozhoo hikayelerini anlatmasını isterler. Ojibwa ve Algonkin efsanelerindeki bu tanrısal varlık kızılderililerin kurucu atası olarak kabul edilmektedir. İnsanlarına tarımı, avlanmayı ve balık tutmayı onun öğrettiğine inanılır. Tüm bitki ve hayvanlara isimler verenin, hatta sonsuz okyanusların dibinden gelen bir kum tanesiyle dünyayı yaratanın da Nannahboozhoo olduğu anlatılır. Kitaptaki bir masalda da geçen ve Nuh Tufanı'na çağrışım yapan kısmı okurken bunları farkedebiliyorsunuz:

"Tüm gücüyle çalışmaya başlamış, kısa süre sonra suda yüzen tomruklardan büyük bir sal yapmış. Su, son kara parçasını da yutarken suda yüzen hayvanlar için üzülmüş, onları da sala, kendi yanına almış." (Sayfa 183)

Kızılderili kültürü doğayla insanlar arasında kurulan ruhsal bir denge prensibine dayanır. Hayvanlar bu mitolojinin içinde büyük yer tutar ki, eseri okuduğunuzda bu ayrıntıları yakalayabiliyorsunuz.

Avlanırken avına nezaketle yaklaşıp özür dileyen bir kültüre insan hayran olabiliyor. Ancak bunu yapmalarının sebebi bence kötü ruhlardan korkmaları ve sonrasında başlarına bir şey gelmemesi için bir dua görevi görmesidir. Kitabı okurken dikkatimi çeken ve hep düşüncelerimde bulunan 'dünyanın nereye gittiğine' dair yakaladığım ayrıntıyı alıntılayarak sözlerime son vermek istiyorum:

"Erkeklerle kadınlar da aynı şeyleri yiyerek yaşıyorlarmış. Hallerinden gayet memnun, mutlularmış. Fakat yıllar ilerledikçe insanların sayıları o kadar artmış, yerleşim yerleri yeryüzünün o kadar çok yerine dağılmış ki zavallı hayvanların çoğu, kendilerine yer açmak için sıkışmaya başlamışlar.
Buna bile katlanılabilirmiş fakat çok geçmeden insanlar yaylarla oklar, mızraklarla bıçaklar, başka türlü çeşit silahlar yapmaya hatta bunları korunmasız hayvanlar üzerinde denemeye, kısa zaman sonra da hayvanların etlerini yemeye başlamışlar. Daha sonra bu minval üzere elde ettikleri eti yeryüzünün meyve ve sebzelerine tercih etmeye başlamışlar." (Sayfa 112)