E-Dergi

Evliya Çelebi Seyahatnamesi dünya'nın en uzun seyahatnamesidir. Asya, Avrupa ve Afrika coğrafyasında yaşayan halkların kültürlerini, ekonomilerini, siyasi konuları, dilleri ve yaşam tarzları hakkında muazzam bir bilgi kaynağıdır. Tarihçiler, edebiyatçılar ve toplum üzerine araştırma yapma isteyen herkesin kullanabileceği muazzam bilgilerle donatılmıştır. Eserin bir diğer özelliği ise kendi dönemde veya öncesinde yazılan eserleri de bünyesinde barındırmasıdır. 10 ciltte Mısır ve Afrika halklarının yaşam tarzları, yeme-içme alışkanlıkları, geçim kaynakları, inançları, mitolojileri, giyim kuşamları, dilleri hakkında önemli bilgiler vermektedir.

Amerika, göründüğü gibi özgürlükler ülkesi olmadığını iktidarın para baronları, askerler, bazı etnik grupların Amerikan siyasetini yönlendirdiklerini çok güzel ve bilimsel bir şekilde anlatılmıştır. Kitaptan bir örnek vermek gerekirse: İktidar seçkinliklerinin niteliği ve güçlerin toplumda olup bitenleri iyi bilen kimseler için sır değildir, ama bu gibi konularda hiçbir zaman konuşmak istemezler. Bu tür insanlar olayların ve alınan çeşitli kararların oluşumunda oynadıkları roller hakkında çok değişik kurumlar geliştirmişlerdir.

Sosyolog olan yazarımız Amerika'nın tarihi coğrafyasını, iklimini, bitki örtüsünü zenginliklerini tarih perspektifinde değerlendirmiş. Bir yönde Amerika'nın zenginliklerine yer vermiş bu zenginliklerin toplumun refahını arttırmış, fakat diğer yönden yozlaşmaya sebep olduğunu ustalıkla anlatmıştır. Amerikan ütopyasının gerçekleştiği unlardan olan şehirleşme, sinema, araba kültürü, sosyal yaşam gibi durumların ironik biçimleriyle anlatmıştır.

Yazar, 19. yüzyılda yaşamış ve Amerika'nın modernleşme dönemine bizzat şahit olduğu için birinci elden bir eserdir. Eserine başlarken Amerika'nın coğrafi konumu, doğal kaynakları ve zenginliklerini belirtmiş. Amerikan toplumunu oluşturan milletlerin özelliklerine yer vermiştir. ABD'yi oluşturan federal yönetimin özelliklerini, kanunların oluşumunda etkili olan iç dinamiklerin sosyal özelliklere yer vemiştir. Kitaptan örnek vermek gerekirse: "Birleşik Devletlerde ikamet edenler, doğdukları andan itibaren yaşamın kötülüklerine ve güçlüklerine karşı mücadele etmek için kendi ayakları üzerinde durmaları gerektiğini öğrenirler."

Kemal Hoca, bu eserinde Osmanlı'nın nüfus yapısını çok güzel ve yerinde tespitlerle jaleme almış. Klasik Dönemde Müslüman ve gayr-i müslimlerin devlet içindeki rollerini, beşeri kaynakların ekonomik ve sosyal dinamiklerine yer vermiştir. Klasik Dönemde toplum çözülmesinde etkili olan unsurları çok güzel bir şekilde özetlemiştir. Özellikle Sanayi Devrimi, Fransız İhtilali sonucu oluşan modernleşmeyle birlikte azınlıkların Avrupalı devletlerle teması neticesinde ekonomik ve siyasi ayrıcalık elde edip siyasi ve aidiyet olarak Osmanlı'dan uzaklaşarak emperyal devletlerin nüfuzuna girmelerine yer vermiştir. Bu yüzden Müslüman toplumun yapılan yenililerden yeterince faydalanmadığını belirtmiştir. Ayrıca Osmanlı Müslüman ve gayr-ı müslimlerin 19 . yüzyıldaki nüfus oranlarına yer vermiştir. Eserde modernleşme döneminde beşeri kaynaklara ve kentsel dönüşüm hakkında doyurucu bilgiler mevcuttur.