Türklerin İslâm öncesi inanç dünyası gerçekten tek Tanrılı mıydı? Gök Tanrı inancı, İslâmî tevhidin tarihsel bir öncüsü olarak görülebilir mi? Şamanizm, eski Türk dinini açıklamak için yeterli midir? Yoksa bütün bu tanımlamaların ötesinde, kendine özgü ve çok katmanlı bir kutsallık düzeni mi bulunmaktadır?
İslâm Öncesi Türk Anlam Evreni, Türklerin eski dinî dünyasını yerleşik kabullerin, ideolojik yorumların ve indirgemeci sınıflandırmaların ötesinde yeniden anlamaya yönelik kapsamlı bir araştırmadır. Gök Tanrı'nın kozmik egemenliğinden Yer-Su'nun kutsal coğrafyasına, Umay'ın koruyucu niteliğinden atalar ve ölüm tasavvuruna; kamlık uygulamalarından kurban ritüellerine, kut ve töre anlayışından kağanlığın kutsal meşruiyetine kadar uzanan bu çalışma, eski Türk toplumunun varlık, insan, tabiat, iktidar ve görünmeyen âlemle kurduğu ilişkileri bütüncül bir bakışla incelemektedir.
Orhon ve Yenisey yazıtları, Çin hanedan tarihleri, arkeolojik buluntular, destanlar ve tarihsel etnografik veriler üzerinden ilerleyen eser, kaynakların söyledikleri kadar söylemediklerini de dikkate alan eleştirel bir yöntem benimsemektedir.
Kitabın merkezinde, eski Türk dinî dünyasını yalnızca “Şamanizm”, “çoktanrıcılık” veya “tektanrıcılık” kategorilerinden biriyle açıklamanın yetersizliği bulunmaktadır. Bu çerçevede geliştirilen “Yüksek Tanrı Merkezli Hiyerarşik Kutsallık Sistemi” yaklaşımı, Tengri'nin üstün konumuyla diğer kutsal varlıkların, ruhsal güçlerin ve ritüel ilişkilerin aynı anlam evreninde nasıl bir arada bulunduğunu açıklamayı amaçlamaktadır.
Eserin en dikkat çekici tartışmalarından biri de Türklerin İslâm'la karşılaşmasıdır. Gök Tanrı inancı ile İslâmî tevhid arasındaki yakınlıkları ve temel farklılıkları inceleyen yazar, İslâmlaşmayı ne geçmişten bütünüyle kopuş ne de eski inançların değişmeden devamı olarak değerlendirmektedir. “Seçici Süreklilik ve Dönüştürücü Uyum” kavramlarıyla, Türklerin dinî dönüşümünü kavramların, ritüellerin, kutsallık anlayışlarının ve toplumsal işlevlerin yeniden şekillendiği tarihsel bir süreç olarak ele almaktadır.
Bu kitap, yalnızca Türklerin neye inandığını değil, dünyayı nasıl anlamlandırdığını, kutsalı nasıl kavradığını ve dinî dönüşümler karşısında kendi kültürel hafızasını nasıl yeniden kurduğunu araştırmaktadır.
Dinler tarihi, Türk tarihi, düşünce tarihi, mitoloji ve kültür araştırmalarıyla ilgilenen herkes için kapsamlı bir inceleme sunan İslâm Öncesi Türk Anlam Evreni, okuyucuyu Türklerin kadim inanç dünyası hakkında yeniden düşünmeye davet ediyor.
Çünkü bir toplumun dinî tarihini anlamak, yalnızca inandığı kutsal varlıkları tanımak değil, o toplumun bütün bir anlam evrenini keşfetmektir.
